Azərbaycan mədəniyyətinin ən məşhur əsərlərindən biri olan “Arşın mal alan”ı çoxları Əsgərlə Gülçöhrənin sevgi hekayəsi kimi tanıyır. Şən musiqi, maraqlı hadisələr, gülməli dialoqlar və xoşbəxt sonluq… Lakin 1913-cü ildə yazılan bu operettanın arxasında dövrün ən ciddi ictimai problemlərindən biri dayanırdı: qadının öz həyat yoldaşını seçmək hüququ.
Üzeyir Hacıbəyli sadəcə tamaşaçını güldürmək istəmirdi. O, sevgi hekayəsinin köməyi ilə XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan cəmiyyətində mövcud olan köhnə ailə münasibətlərini, evlilik ənənələrini və qadınların seçim imkanlarının məhdudluğunu gündəmə gətirirdi.
Bəs dahi bəstəkar niyə məhz evlənmək istəyən, amma gələcək həyat yoldaşını görə bilməyən gəncin hekayəsini seçmişdi?
Əsərin süjeti niyə məhz Şuşadan götürülmüşdü?
Üzeyir Hacıbəyli “Arşın mal alan”ı 1913-cü ildə Sankt-Peterburqda tamamlayıb. Bəstəkar sonralar yazdığı xatirələrində əsərin süjetini Qarabağın Şuşa şəhərinin həyatından götürdüyünü bildirib.
O dövrdə Şuşa Azərbaycanın mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. Burada musiqi, teatr və maarifçilik ənənələri inkişaf etsə də, ailə münasibətlərində mühafizəkar yanaşmalar hələ güclü idi.
Əsərin baş qəhrəmanı Əsgər varlı tacirdir. O, evlənmək istəyir, lakin gələcək həyat yoldaşını əvvəlcədən görmədən nikaha razılaşmaq istəmir. Dostu Süleyman ona parça satan arşınmalçı qiyafəsinə girməyi məsləhət görür. Beləliklə, Əsgər evlərə daxil olmaq və qızlarla tanış olmaq imkanı qazanır.
İlk baxışdan gülməli görünən bu hadisə əslində ciddi ictimai ziddiyyəti göstərirdi: gənclər evlənmək istəyir, amma bir-birini tanımaq imkanları məhdudlaşdırılırdı.
Gülçöhrə niyə adi sevgi qəhrəmanı deyil?
Əsərin ən mühüm obrazlarından biri Gülçöhrədir. O, sadəcə gözəl və aşiq bir qız deyil. Gülçöhrə öz hisslərinə, seçimlərinə və gələcəyinə sahib çıxmağa çalışan qadın obrazıdır.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın bəzi mühafizəkar ailələrində qızların evlilik məsələsində fikri ikinci plana keçirilirdi. Valideynlərin razılığı, ailənin nüfuzu və maddi vəziyyət bəzən gənclərin şəxsi istəyindən üstün tutulurdu.
Üzeyir bəy bu münasibətləri sərt faciə ilə deyil, yumor və musiqi vasitəsilə tənqid edib. Tamaşaçı Əsgərin macərasına gülərkən, əslində, mövcud qaydaların nə qədər ziddiyyətli olduğunu görürdü.
Üzeyir bəyin öz etirafı: Məqsəd qadın azadlığı idi
Araşdırmanın ən diqqətçəkən məqamı bəstəkarın illər sonra verdiyi izahdır.
Üzeyir Hacıbəyli “Arşın mal alan” haqqında qeydlərində əsərin yazılmasında məqsədinin qadın azadlığı ideyasını yaymaq və köhnəlmiş adətləri ifşa etmək olduğunu açıq şəkildə bildirib.
Bəstəkarın sözlərinə görə, əsər ilk dəfə səhnəyə qoyulanda müəyyən mühafizəkar dairələrin etirazı ilə qarşılaşıb. Hətta “Kaspi” qəzetində dərc olunan tənqiddə onun qızları yanlış yola çağırdığı iddia edilib.
Bu münasibət göstərir ki, “Arşın mal alan” dövrünün tamaşaçıları tərəfindən yalnız əyləncəli musiqili komediya kimi qəbul edilmirdi. Əsərin ictimai mesajı da mübahisə doğururdu.
İlk tamaşada Gülçöhrəni kişi aktyor oynayıb
“Arşın mal alan”ın tarixində maraqlı faktlardan biri də ilk tamaşanın aktyor heyəti ilə bağlıdır.
Operetta 1913-cü il oktyabrın 25-də Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında səhnəyə qoyulub. Əsgər rolunu Hüseynqulu Sarabski, Gülçöhrəni isə Əhməd Ağdamski ifa edib.
Qadın azadlığından bəhs edən əsərdə baş qadın rolunun kişi aktyor tərəfindən oynanılması həmin dövrün teatr mühitindəki məhdudiyyətləri xüsusilə aydın göstərir.
Bu tarixi ziddiyyət “Arşın mal alan”ın nə qədər mühüm ictimai dəyişikliklər dövründə yarandığını anlamağa kömək edir.
Niyə məhz komediya seçilmişdi?
Üzeyir Hacıbəyli mürəkkəb ictimai məsələləri sadə, anlaşılan və yaddaqalan formada təqdim etməyi bacarırdı.
“Arşın mal alan”da yumor tamaşaçını özünə çəkir, musiqi obrazların hisslərini açır, sevgi hekayəsi isə əsərin əsas ideyasını çatdırır.
Bəstəkar Azərbaycan xalq musiqisinin xüsusiyyətlərini Avropa musiqili teatrının ifadə vasitələri ilə birləşdirərək həm milli, həm də beynəlxalq auditoriyaya anlaşılan əsər yaradıb.
Üzeyir bəyin 1913-cü ildə Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktubdan da görünür ki, o, Azərbaycan teatrının yalnız Bakı və Qafqazda deyil, dünyanın müxtəlif şəhərlərində səhnəyə çıxmasını arzulayırdı.
113 ildən sonra da aktuallığını niyə itirmir?
Bu gün Azərbaycanda qadınların təhsil almaq, işləmək və həyat yoldaşını sərbəst seçmək hüquqları qanunla qorunur. Lakin ailə münasibətlərində şəxsi seçim, valideyn müdaxiləsi və ənənələrin təsiri kimi məsələlər hələ də ictimai müzakirələrə səbəb olur.
“Arşın mal alan”ın aktuallığı da məhz bundadır. Əsər insanın öz taleyini müəyyənləşdirmək hüququnun nə qədər vacib olduğunu xatırladır.
Üzeyir Hacıbəyli 1913-cü ildə sadəcə sevgi komediyası yaratmayıb. O, dövrünün ən həssas problemlərindən birini səhnəyə gətirərək tamaşaçıları düşündürüb.
Bəlkə də “Arşın mal alan”ın yüz ildən artıqdır sevilməsinin əsas sirri budur: əsərdə zaman dəyişir, geyimlər və adətlər dəyişir, amma insanın sevmək və öz həyatını seçmək arzusu dəyişmir.lent.az
