Siyasət də şahmat oyunu kimidir: burada qələbəni ağıl, səbir və düzgün zamanlama müəyyənləşdirir. Emosiyalara qapılan oyunçu isə bəzən ən əlverişli mövqeyini belə itirə bilər. Şahmatda fiqur yalnız daha böyük məqsədə çatmaq, yeni yollar açmaq və ya mövqeyi gücləndirmək naminə qurban verilir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saralın vəzifədən ayrılması da Ankara ilə Bakı arasında son dövrlərdə yaranan gərginlik fonunda bu cür siyasi gediş kimi qiymətləndirilə bilər.
Ərdoğanın bu addımı zəiflik və ya geri çəkilmə kimi deyil, Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində yaranmış problemlərin dərinləşməsinin qarşısını almaq və dialoq üçün yeni imkanlar yaratmaq cəhdi kimi şərh olunur.
Türkiyə prezidentinin bundan əvvəl atdığı addım da diqqət çəkmişdi. Münasibətlərdə gərginliyin artdığı, qarşılıqlı ittihamların səsləndirildiyi bir vaxtda Ərdoğan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə telefonla zəng edərək onu oktyabrın 29–30-da Ankarada keçirilməsi nəzərdə tutulan Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) sammitinə şəxsən dəvət etmişdi.
Oktay Saralın vəzifədən ayrılması ilə bağlı qərarı da bu kontekstdə nəzərdən keçirmək mümkündür. Belə görünür ki, Ankara son hadisələrin iki ölkə arasındakı münasibətlərdə daha dərin və uzunmüddətli böhrana çevrilməsində maraqlı deyil. Xüsusilə hicab məsələsi ətrafında yaranan mübahisələr və Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə ilə bağlı sərt açıqlamalar münasibətlərdə əlavə gərginlik yaradıb.
Türkiyə tərəfi üçün əsas məsələ bu narazılıqların dövlətlərarası münasibətlərə və ortaq strateji layihələrə mənfi təsir göstərməsinin qarşısını almaq ola bilər.
Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərində yaranan gərginliyə yalnız ayrı-ayrı şəxslərin açıqlamaları və ya konkret mübahisələr prizmasından baxmaq kifayət etmir. Məsələnin arxasında regional təhlükəsizlik, geosiyasi maraqlar və gələcək əməkdaşlıq modelinə dair fərqli yanaşmaların dayanması ehtimalı da nəzərə alınmalıdır.
Azərbaycan hazırda Rusiya, ABŞ, İsrail, İran və Ermənistanla münasibətlərində mürəkkəb geosiyasi şəraitdə qərarlar qəbul edir. Bu ölkələrin hər biri ilə əlaqələr regional güc balansına, təhlükəsizlik məsələlərinə və iqtisadi maraqlara təsir göstərir. Buna görə də Bakı ilə Ankara arasında fikir ayrılıqlarının hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi yalnız ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqazın gələcəyi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Prezident Ərdoğan Azərbaycanın son illərdə üzləşdiyi təhlükəsizlik çağırışlarını və Türkiyənin bu proseslərdə oynadığı rolu nəzərə alan siyasətçi kimi çıxış edir. 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Türkiyənin Azərbaycana göstərdiyi siyasi dəstək iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın mühüm səhifələrindən biri olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası və müharibədə əldə edilən qələbə ölkənin müasir tarixində xüsusi yer tutur. Bu prosesdə Türkiyənin göstərdiyi siyasi dəstəyin əhəmiyyətini də inkar etmək olmaz. Bununla belə, dövlətlərarası münasibətlərdə tarixi xidmətlərlə yanaşı, tərəflərin suveren qərarvermə hüququ, milli maraqları və gələcəyə dair gözləntiləri də nəzərə alınmalıdır.
Türkiyənin narahatlıqlarından biri də ikitərəfli münasibətlərdəki gərginliyin Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətinə təsir göstərməsi ola bilər. Oktyabrın 29–30-da Ankarada keçirilməsi nəzərdə tutulan sammit bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
TDT-nin gələcək inkişafı, üzv dövlətlər arasında siyasi koordinasiyanın gücləndirilməsi, təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq məsələləri təşkilatın regional rolunu müəyyən edən əsas istiqamətlərdir. Lakin Rusiya, Çin və İsraillə münasibətlər, eləcə də regional təhlükəsizlik məsələləri üzrə üzv dövlətlərin mövqelərinin hər zaman üst-üstə düşməməsi ortaq qərarların qəbulunu çətinləşdirə bilər.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərində yaranan hər hansı ciddi böhran da təşkilat daxilində siyasi həmrəyliyə təsirsiz ötüşməz. Buna görə də Ankara sammit ərəfəsində Bakı ilə dialoqu qorumağa və fikir ayrılıqlarının ortaq gündəliyə kölgə salmasının qarşısını almağa çalışa bilər.
Noyabrın 18–19-da Çində ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Çin lideri Si Cinpin və Rusiya Prezidenti Vladimir Putin arasında keçirilməsi ehtimal olunan görüşlə bağlı müzakirələr də qlobal geosiyasi proseslərə diqqəti artırır. Belə bir görüşün baş tutacağı və konkret hansı məsələlərin müzakirə ediləcəyi barədə rəsmi məlumatlar əsas götürülmədən, onun nəticələrinə dair qəti qənaətə gəlmək doğru olmaz.
Bununla belə, böyük güclər arasında münasibətlərin gələcək istiqaməti Türkiyənin xarici siyasətinə, Cənubi Qafqazdakı mövqeyinə və Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinə təsir göstərə bilər. Ankara üçün TDT çərçivəsində siyasi və iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Türkiyənin Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və İndoneziya ilə müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirmək istiqamətində atdığı addımlar da onun regional siyasətinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu təşəbbüslərin konkret məzmunu və tərəflərin öhdəlikləri isə müvafiq rəsmi sənədlər əsasında qiymətləndirilməlidir.
Ankara müsəlman ölkələri arasında əməkdaşlığın genişlənməsinə və Türkiyənin regional təsir imkanlarının artmasına çalışır. Belə şəraitdə Azərbaycanla münasibətlərin sabit saxlanılması Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya istiqamətindəki siyasəti baxımından da əhəmiyyət kəsb edir.
Oktay Saralın vəzifədən ayrılmasının məhz Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərindəki gərginliklə bağlı olub-olmadığı, eləcə də bu qərarın hansı siyasi məqsədlə verildiyi barədə rəsmi təsdiq olmadan qəti fikir söyləmək çətindir. Ancaq qərarın mövcud mübahisələr fonunda gündəmə gəlməsi onun siyasi müzakirələrə səbəb olmasını anlaşılan edir.
İndi əsas diqqət Ankarada keçiriləcək TDT sammitinə və iki ölkə liderlərinin mümkün təmaslarına yönəlir. Görüşlər münasibətlərin normallaşmasına, fikir ayrılıqlarının müzakirəsinə və ortaq gündəliyin qorunmasına imkan yarada bilər.
Siyasətdə şahmatda olduğu kimi, hər gedişin nəticəsi növbəti addımlardan asılıdır. Əsas məsələ kimin geri çəkilməsi deyil, yaranmış fikir ayrılıqlarının hansı üsulla həll ediləcəyi və iki ölkənin strateji tərəfdaşlığı hansı istiqamətdə inkişaf etdirəcəyidir.
Ankaradakı sammit bu baxımdan mühüm sınaq ola bilər: TDT üzvləri ortaq maraqlar ətrafında daha sıx birləşməyə nail olacaqlar, yoxsa fərqli geosiyasi prioritetlər təşkilatın fəaliyyətinə təsir göstərəcək?
Elxan Şahinoğlu
