Ermənistanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) ilə münasibətləri və Avrasiya İqtisadi Birliyindəki (Aİİ) gələcək iştirakı yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib. KTMT rəhbərliyinin son açıqlamaları və Aİİ ilə bağlı hesabatda yer alan qiymətləndirmələr İrəvanın həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi siyasət baxımından qarşılaşdığı məsələləri gündəmə gətirir.
KTMT-nin baş katibi Taalatbek Masadikov bildirib ki, noyabrın 11-də Moskvada keçiriləcək Kollektiv Təhlükəsizlik Şurasının iclasında Ermənistanın təşkilatdakı üzvlüyü məsələsi müzakirə oluna bilər. Onun sözlərinə görə, müvafiq təşəbbüs Rusiya və ya digər üzv dövlət tərəfindən irəli sürülə bilər.
Bununla belə, Ermənistanın təşkilatdan çıxarılması ilə bağlı qərarın qəbul edildiyi barədə məlumat yoxdur. Hazırda söhbət məsələnin mümkün müzakirəsindən gedir.
Masadikovun sözlərinə görə, Ermənistan nümayəndəsi təşkilatın Daimi Şurasının iclaslarında iştirak etsə də, İrəvan KTMT-nin bir sıra əsas tədbirlərinə qoşulmur. Baş katib bu vəziyyəti Ermənistanın təşkilatdan faktiki uzaqlaşması kimi qiymətləndirib.
Ermənistanın KTMT-yə münasibətinin dəyişməsində Azərbaycanla münasibətlər və təhlükəsizlik məsələləri mühüm rol oynayıb. İrəvan 2020-ci ildən sonrakı dövrdə, xüsusilə 2022-ci ildə sərhəddə baş verən hadisələr zamanı təşkilatın mövqeyindən narazılığını ifadə edib və gözlədiyi dəstəyi almadığını bildirib.
Rusiya və Ermənistan arasında bu məsələlərlə bağlı fikir ayrılıqları sonrakı dövrdə də davam edib. Ermənistan KTMT-də iştirakını faktiki olaraq dondursa da, təşkilatdan rəsmən çıxmayıb. Beləliklə, ölkənin təşkilatla münasibətlərində hüquqi üzvlüklə siyasi iştirak arasında fərq yaranıb.
Masadikovun açıqlamasında üzvlük haqları və səsvermə hüququ ilə bağlı müddəalar da diqqət çəkib. KTMT-nin nizamnaməsinə əsasən, maliyyə öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi müəyyən məhdudiyyətlərə səbəb ola bilər. Bununla belə, belə məhdudiyyətlər avtomatik olaraq üzvlüyün dayandırılması və ya dövlətin təşkilatdan çıxarılması demək deyil.
Baş nazir Nikol Paşinyan da iyunda Ermənistanın təşkilatdan çıxarılması ehtimalına münasibət bildirərək, üzv dövlətlər belə qərar qəbul edərsə, İrəvanın bunu nəzərə almalı olacağını deyib.
Ermənistanın Rusiya rəhbərlik etdiyi digər inteqrasiya qurumu — Avrasiya İqtisadi Birliyi ilə münasibətləri də müzakirə olunur. İrəvanın Avropa İttifaqı ilə əlaqələri genişləndirmək niyyəti Aİİ çərçivəsindəki öhdəliklər və iqtisadi inteqrasiya modeli ilə bağlı suallar yaradır.
Aİİ ilə bağlı hesabatda Ermənistanın Avropa İttifaqına üzvlük istiqamətində atacağı addımların birlik qaydaları ilə uzlaşmaya biləcəyi bildirilir. Sənəddə Ermənistanın Aİİ-dən ayrılması halında mümkün iqtisadi nəticələr də qiymətləndirilir.
Hesabatda qaz qiymətlərinin təxminən 70 faiz artması, Ermənistanın ixracının 30–50 faiz azalması, idxalın yarıbayarı geriləməsi, Aİİ ölkələri ilə ticarət dövriyyəsinin 56 faizədək azalması və ümumi daxili məhsulun 15 faizdən çox aşağı düşməsi ehtimalları göstərilir. Əmək miqrasiyası şərtlərinin sərtləşməsi və ölkəyə pul köçürmələrinin azalması da mümkün risklər sırasında qeyd olunur.
Bu göstəricilər proqnoz xarakteri daşıyır və baş vermiş iqtisadi dəyişikliklər kimi qəbul edilməməlidir. Mümkün nəticələr Ermənistanın iqtisadi siyasətindən, alternativ bazarlara çıxış imkanlarından, enerji təchizatından və digər ölkələrlə ticarət əlaqələrinin inkişafından asılı olacaq.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və Paşinyan isə Aİİ-də üzvlüyün dayandırılması və ya ölkənin birlikdən xaric edilməsi üçün hüquqi mexanizmin olmadığını bildiriblər. Paşinyan hesabatı Ermənistanın daxili siyasi proseslərinə və müstəqil qərarvermə imkanlarına təsir göstərmək cəhdi kimi qiymətləndirib.
Ermənistanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri təhlükəsizlik və iqtisadi əlaqələr sahəsində mövcud tərəfdaşlıqları yenidən qiymətləndirməklə alternativ istiqamətləri inkişaf etdirməkdir.
KTMT ilə münasibətlərin gələcəyi ölkənin təhlükəsizlik siyasətinə, Aİİ ilə əlaqələrin perspektivi isə ticarət, enerji və əmək miqrasiyası kimi sahələrə təsir göstərə bilər. Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşma İrəvanın xarici siyasətində əlavə istiqamət yaratsa da, bunun mövcud iqtisadi və təhlükəsizlik mexanizmlərini hansı dərəcədə əvəz edə biləcəyi ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Digər tərəfdən, Ermənistanın KTMT və Aİİ ilə münasibətlərinin gələcəyi eyni hüquqi və siyasi çərçivədə müəyyənləşmir. Buna görə də təşkilatlardan biri ilə bağlı mümkün qərarın digərinə avtomatik təsir göstərəcəyini söyləmək düzgün olmazdı.
Noyabrın 11-də Moskvada keçiriləcək KTMT sammitində Ermənistanın üzvlüyü məsələsinin müzakirəyə çıxarılması ehtimalı İrəvanın təşkilatla münasibətlərini yenidən gündəmə gətirir. Bununla yanaşı, Aİİ ilə bağlı hesabat Ermənistanın iqtisadi inteqrasiya seçimləri ətrafında müzakirələri genişləndirir.
Hazırkı mərhələdə Ermənistanın KTMT-dən çıxarılması və ya Aİİ-dən ayrılması ilə bağlı yekun qərarın qəbul edildiyini demək üçün əsas yoxdur. Bununla belə, İrəvanın təhlükəsizlik və iqtisadi siyasətdə alternativlər axtarması gələcək qərarların həm regional münasibətlərə, həm də ölkənin daxili iqtisadi vəziyyətinə mümkün təsirlərini diqqətlə qiymətləndirməyi zəruri edir.
