Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələrinin səfəri Ermənistanın revanşist dairələrini yenidən ciddi narahat edib. Xarici diplomatların Azərbaycanın suveren ərazisində sərbəst hərəkət etməsi və bölgədəki reallıqları yerində müşahidə etməsi bəzi erməni siyasi və media çevrələrində absurd ittihamlarla qarşılanıb, hətta diplomatların hədəfə alınmasına qədər gedib çıxan kampaniyalara səbəb olub. Halbuki ortada beynəlxalq hüquq baxımından olduqca sadə bir reallıq var: Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir və Azərbaycanın öz ərazisində kimləri qəbul etməsi heç bir başqa dövlətin daxili siyasi dairələrinin müzakirə mövzusu ola bilməz. Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura son səfəri Ermənistanın revanşist dairələrində yenidən ciddi narahatlıq yaradıb. Sentyabrın 12-də başlayan və iki gün davam edən səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən diplomatların iştirakı barədə məlumatlar yayılıb. Əslində, bu səfərin yaratdığı siyasi rezonans təsadüfi deyil. Çünki diplomatların Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri sadəcə Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə növbəti tanışlıq səfəri deyil. Bu, bölgədə formalaşmış yeni reallığın beynəlxalq diplomatik nümayəndəliklər tərəfindən yerində müşahidə olunması, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin praktiki müstəvidə qəbulunun nümayişidir. Məhz buna görə də səfərə qarşı Ermənistandan səslənən bəzi sərt reaksiyalar siyasi baxımdan ciddi suallar doğurur.
Qarabağ beynəlxalq hüquq baxımından Azərbaycanın ərazisidir. 2023-cü ildə Azərbaycanın region üzərində tam suverenliyini bərpa etməsindən sonra bu reallıq daha da aydın şəkildə formalaşıb. Beynəlxalq media və analitik mənbələr də Qarabağı beynəlxalq səviyyədə Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanınan ərazi olaraq xarakterizə edir. Bu baxımdan Azərbaycanın öz ərazisində xarici diplomatları qəbul etməsi, onların müxtəlif şəhər və yaşayış məntəqələrinə səfərlərini təşkil etməsi tamamilə normal dövlət-diplomatik praktikadır.
Diplomatlar Azərbaycanın hər hansı başqa şəhərinə – Gəncəyə, Şəkiyə, Lənkərana, Naxçıvana və ya Bakıya necə səfər edə bilirlərsə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzura da eyni hüquqi məntiqlə səfər edə bilərlər. Burada əsas məsələ coğrafi ad deyil, suverenlik məsələsidir. Əgər Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidirsə, Azərbaycanın ərazisində diplomatik nümayəndələrin hərəkətinə başqa bir dövlətin və ya həmin dövlətin daxilindəki siyasi dairələrin etiraz etməsi izaha ehtiyac yaradır.
Məsələnin daha maraqlı tərəfi isə budur ki, Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində son illərdə əsas siyasi xətt qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması istiqamətində inkişaf edib. Ermənistan Xarici İşlər Nazirliyi 2026-cı ilin avqustunda Ermənistan və Azərbaycan arasında ilkin paraflanmış sülh sazişinin mətnini dərc edib. Bu sənəd iki dövlət arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin qurulması prosesinin hüquqi-siyasi çərçivəsini təşkil edir.
Diplomatik korpusun səfərini yalnız “turistik səfər” kimi təqdim etmək siyasi mahiyyəti kiçiltməkdir. Diplomatlar hadisələri yerində müşahidə etmək, məlumat toplamaq və təmsil etdikləri dövlətlərin hökumətlərinə hesabat vermək üçün səfərlər həyata keçirirlər. Bu baxımdan Qarabağa səfər edən diplomatlar Azərbaycanın təqdim etdiyi reallığı yalnız rəsmi sənədlərdən və ya media materiallarından deyil, bilavasitə yerində görmək imkanı əldə edirlər.
Onlar işğaldan sonra dağıdılmış yaşayış məntəqələrini, aparılan genişmiqyaslı tikinti və bərpa prosesini, yeni yolları, infrastrukturu, yaşayış layihələrini, dini və mədəni abidələri, şəhərsalma işlərini müşahidə edirlər. Bu səfərlərin əhəmiyyəti də məhz bundadır: Qarabağ haqqında təsəvvürlər artıq yalnız keçmiş münaqişənin narrativləri üzərindən deyil, hazırkı reallıq əsasında formalaşır.
2026-cı ildə də xarici diplomatların Qarabağın bərpası ilə bağlı obyektləri ziyarət etməsi davam edib. Avropa və ABŞ diplomatlarının da bölgədəki bərpa layihələri ilə tanış olduğu barədə məlumatlar yayılıb. Ermənistanda sülh prosesini, Azərbaycanla normallaşmanı və regional inteqrasiyanı dəstəkləyən siyasi qüvvələr olduğu kimi, Qarabağ məsələsinin əvvəlki statusuna qayıtmasını istəyən və 2020–2023-cü illərin nəticələrini qəbul etməyən radikal çevrələr də mövcuddur. Məhz bu ikinci qrup üçün xarici diplomatların Qarabağa səfəri son dərəcə narahatedici siyasi mənzərə yaradır. Çünki belə səfərlər bir şeyi nümayiş etdirir: beynəlxalq diplomatik nümayəndələr Qarabağa Azərbaycanın nəzarətində olan ərazi kimi daxil olur, Azərbaycan dövlətinin təşkil etdiyi proqramlarda iştirak edir və bölgədəki reallığı birbaşa müşahidə edirlər. Başqa sözlə, Qarabağ məsələsində “keçmiş status-kvo”nun bərpasına ümid edən qüvvələr üçün hər belə səfər həmin ümidlərin reallıqdan nə qədər uzaq olduğunu göstərir.
Diplomatlar Azərbaycan ərazisində Azərbaycan dövlətinin razılığı və təşkilatçılığı ilə səfər edirlər. Onların hərəkəti beynəlxalq diplomatik münasibətlərin normal çərçivəsində baş verir. Bu səbəbdən belə səfərlərə qarşı təzyiq kampaniyaları təkcə Azərbaycanı hədəfə almır. Əslində, həmin kampaniyalar Azərbaycanla diplomatik münasibətdə olan üçüncü dövlətlərin də müstəqil qərarvermə hüququnu şübhə altına almağa çalışır.
Diplomatik korpusun Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri məhz bu baxımdan mühüm siyasi mesajdır: regionda reallıq dəyişib, Qarabağ Azərbaycanın suveren ərazisidir və beynəlxalq diplomatiya bu reallığı artıq yerində görür. Revanşizm isə həmin reallığı dəyişmək iqtidarında deyil. Əksinə, belə reaksiyalar Ermənistan daxilində hələ də keçmiş münaqişənin siyasi psixologiyasından qurtula bilməyən qüvvələrin mövcudluğunu göstərir. Sülhün möhkəmlənməsi üçün isə məhz bu düşüncə tərzinin tədricən aradan qalxması, qarşılıqlı suverenliyin və ərazi bütövlüyünün real siyasi davranışa çevrilməsi zəruridir. Bu mənada diplomatik korpusun Qarabağ səfəri sadəcə bir səfər deyil. Bu, Azərbaycanın suverenliyinin, bölgədə formalaşmış yeni reallığın və beynəlxalq diplomatik praktikada həmin reallığın qəbulunun növbəti nümayişidir.
Nurullayeva Zenfira İslam qızı
Qara Qarayev adına Mərkəzi İncəsənət Məktəbinin xor ixtisası üzrə müəllimi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi
