Avropa İttifaqı uzun müddət Çinin Rusiyaya təsir imkanlarından istifadə edərək Ukraynada müharibənin dayandırılmasına töhfə verəcəyini gözləyirdi. Pekinin Moskva ilə yaxın münasibətləri və Rusiya rəhbərliyi ilə birbaşa dialoq imkanları Avropada bu gözləntiləri gücləndirirdi. Lakin müharibənin gedişi göstərdi ki, Çin bu imkanlardan Avropanın arzuladığı istiqamətdə istifadə etməyə tələsmir. Əksinə, yaranmış geosiyasi vəziyyət Pekinə öz iqtisadi və siyasi mövqelərini möhkəmləndirmək üçün əlavə imkanlar yaradıb.
Müharibə Rusiyanın Qərblə iqtisadi əlaqələrini zəiflədib, Moskvanın Çin bazarından və texnologiyalarından asılılığını artırıb. Avropa ölkələrinin sanksiyaları və bir sıra Qərb şirkətlərinin Rusiya bazarını tərk etməsi fonunda Çin Rusiya üçün mühüm ticarət tərəfdaşına çevrilib. Eyni zamanda, Ukrayna müharibəsi ABŞ-ın diqqət və resurslarının əhəmiyyətli hissəsini Avropa təhlükəsizliyinə yönəldib. Bu vəziyyət Vaşinqtonun Çinlə rəqabətinə təsir göstərsə də, ABŞ-ın Pekinə qarşı siyasətinin məhz müharibəyə görə yumşaldığını birmənalı şəkildə söyləmək çətindir.
Belə şəraitdə Avropa üçün əsas suallardan biri yaranır: Pekin Moskva üzərindəki təsir imkanlarından istifadə etmək istəmirsə, müharibənin dayandırılmasına töhfə verə biləcək başqa hansı aktorlar var? Brüsselin diqqətinin Hindistana yönəlməsi də bu axtarışın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Polşanın Baş naziri Donald Tuskun Hindistana səfəri və Baş nazir Narendra Modi ilə apardığı müzakirələr bu baxımdan diqqət çəkir. Ukrayna ilə həmsərhəd olan Polşa müharibənin nəticələrini birbaşa hiss edən ölkələrdəndir. Varşava Kiyevə diplomatik, hərbi və humanitar dəstək göstərməklə yanaşı, Avropa təhlükəsizliyinin qorunmasında da mühüm rol oynayır.
Lakin Polşa və digər Avropa ölkələrinin səyləri Rusiyanın müharibəni dayandırması üçün özlüyündə kifayət etmir. Buna görə də Avropa diplomatiyası Moskva ilə əlaqələri olan, eyni zamanda Qərbin siyasi mövqeyindən tam asılı olmayan dövlətlərin imkanlarını dəyərləndirməyə çalışır. Hindistan bu baxımdan diqqətəlayiq tərəfdaşdır.
Narendra Modi Donald Tuskla görüşündə Rusiya ilə Ukrayna arasında sülhün əldə olunmasına yönələn səyləri dəstəklədiyini bildirib. Hindistanın müharibənin dayandırılması istiqamətində konstruktiv rol oynaya biləcəyinə dair gözləntilər də məhz bu diplomatik mövqeyə əsaslanır.
Bununla belə, Hindistanın sülh təşəbbüslərində iştirakı ilə müharibənin nəticələrinə həlledici təsir göstərmək imkanlarını bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Yeni Dehli tərəflər arasında dialoqu təşviq edə, müəyyən məsələlər üzrə razılaşmaların əldə olunmasına kömək göstərə və gərginliyin azaldılması üçün diplomatik kanallar yarada bilər. Ancaq bu, Moskvanın müharibə ilə bağlı qərarlarını dəyişəcəyinə zəmanət vermir.
Hindistanın üstünlüyü onun həm Rusiya, həm də Qərb ölkələri ilə münasibətlərini qoruyub saxlamasındadır. Yeni Dehli Moskva ilə siyasi və müdafiə sahəsində əməkdaşlığını davam etdirir, eyni zamanda Avropa ölkələri və ABŞ ilə iqtisadi əlaqələrini genişləndirir. Bu çoxşaxəli xarici siyasət Hindistana müxtəlif tərəflərlə dialoq aparmaq imkanı verir.
Lakin diplomatik əlaqələrin mövcudluğu siyasi qərarlara təsir göstərmək gücü demək deyil. Narendra Modinin Vladimir Putinlə görüşlərində müharibənin çıxış yolu olmadığını və dialoqa üstünlük verilməli olduğunu bildirməsi Hindistanın mövqeyini nümayiş etdirir. Bununla belə, bu çağırışların Rusiyanın hərbi-siyasi strategiyasını dəyişdirdiyini söyləmək üçün əsas yoxdur.
Deməli, Avropanın Hindistana yönələn gözləntiləri müəyyən imkanlara söykənsə də, onların real nəticələr verib-verməyəcəyi Moskvanın mövqeyindən asılı olacaq. Yeni Dehli Rusiya rəhbərliyinə müraciət edə bilər, lakin Kremlin qərarlarını onun əvəzinə müəyyənləşdirə bilməz.
Hindistanın vasitəçilik imkanları müharibənin bütün siyasi məsələlərini əhatə edən yekun sülh sazişindən daha çox, konkret humanitar və təhlükəsizlik məsələlərində özünü göstərə bilər.
Enerji infrastrukturuna zərbələrin dayandırılması, taxıl və yanacaq daşıyan gəmilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi məsələlər tərəflər arasında məhdud razılaşmalar üçün zəmin yarada bilər. Belə təşəbbüslər mülki əhaliyə dəyən zərərin azaldılması, ərzaq və enerji təchizatının sabitləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Ancaq bu istiqamətdə irəliləyiş üçün yalnız Hindistanın təşəbbüsü kifayət etməyəcək. Rusiya və Ukraynanın konkret öhdəliklər götürməsi, həmin öhdəliklərin icrasına nəzarət mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsi və pozuntuların qarşısının alınması vacibdir. Əks halda, diplomatik təkliflər praktiki nəticələrə çevrilmədən gündəmdə qala bilər.
Avropanın Hindistandan əsas gözləntisi yalnız müharibənin dayandırılmasına dəstək verməsi deyil. Brüssel, eyni zamanda, Yeni Dehlinin Rusiya ilə münasibətlərində Avropanın təhlükəsizlik maraqlarını daha çox nəzərə almasını istəyir. Lakin Hindistanın xarici siyasətini Avropa İttifaqının prioritetlərinə uyğunlaşdıracağı ehtimalı məhduddur.
Yeni Dehli öz milli maraqlarını rəhbər tutaraq Rusiya ilə əlaqələrini qorumağa çalışır. Moskva Hindistan üçün müdafiə əməkdaşlığı, enerji tədarükü və strateji tərəfdaşlıq baxımından əhəmiyyətini saxlayır. Hindistanın Qərbin Rusiyaya qarşı sanksiyalarına tam şəkildə qoşulmaması da onun müstəqil xarici siyasət kursunun göstəricisidir.
Bu səbəbdən Hindistanın vasitəçilik rolunu Avropanın mövqeyinə tam dəstək verməsi və ya Rusiyadan uzaqlaşması kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Yeni Dehli həm Moskva ilə əlaqələrini qorumaq, həm Qərblə əməkdaşlığını inkişaf etdirmək, həm də beynəlxalq məsələlərdə diplomatik nüfuzunu artırmaq istəyir.
Avropanın Çindən Hindistana doğru diplomatik istiqamət dəyişməsi Ukrayna müharibəsinin mürəkkəb geosiyasi mənzərəsini əks etdirir. Pekinin Moskva ilə yaxınlığı onun müharibənin dayandırılmasında həlledici rol oynayacağına zəmanət vermədiyi kimi, Hindistanın Rusiya ilə əlaqələri də Yeni Dehlinin Kremlə təsir imkanlarını şişirtməyə əsas vermir.
Hindistanın mümkün töhfəsi daha çox tərəflər arasında dialoqun təşviqi, məhdud razılaşmaların əldə olunması və humanitar risklərin azaldılması ilə bağlı ola bilər. Lakin müharibənin dayandırılması üçün əsas şərt Rusiya və Ukraynanın konkret siyasi qərarlar qəbul etməsidir.
Brüssel üçün əsas məsələ Hindistanı öz siyasi xəttinə cəlb etmək deyil, onun Moskva ilə mövcud dialoq imkanlarından real nəticələr əldə etmək üçün istifadə etməkdir. Yeni Dehli bu prosesdə faydalı tərəfdaş ola bilər, amma onu müharibənin taleyini dəyişdirəcək həlledici qüvvə kimi təqdim etmək hələlik əsaslı görünmür.
