Angela Merkelin siyasi karyerası klassik siyasətçi hekayəsinə bənzəmir.
O, siyasi ailədə böyüməmişdi, hüquq və ya siyasi elmlər oxumamışdı. 1954-cü ildə Hamburqda anadan olan Merkel uşaqlığını və yeniyetməlik illərini Şərqi Almaniyada — Almaniya Demokratik Respublikasında (ADR) keçirdi. Atası protestant keşişi, anası isə müəllim olmaq üçün təhsil almışdı. Merkelin özünün sonrakı çıxışlarında qeyd etdiyi kimi, Şərqi Almaniyada yaşamaq onun dünyagörüşünə ciddi təsir göstərmişdi.
Merkelin ilk peşəsi siyasətçi yox, fizik idi.
1973-cü ildə Leypsiq Universitetində fizika təhsilinə başladı və 1978-ci ildə məzun oldu. Daha sonra Şərqi Berlin Elmlər Akademiyasının Fiziki Kimya üzrə Mərkəzi İnstitutunda elmi işçi kimi çalışdı. 1986-cı ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etdi.
Bu detal onun sonrakı siyasi üslubunu anlamaq üçün vacibdir.
Merkel emosional ritorikadan çox, uzunmüddətli hesablamalara, ehtiyatlı qərarlara və kompromis axtarışına üstünlük verən siyasətçi kimi tanındı. Onun siyasi davranışında elmi keçmişinin təsiri olduğu barədə çoxsaylı şərhlər verilsə də, Merkel özü də elmə bağlılığını dəfələrlə vurğulayıb. 2021-ci ildə Max Planck Cəmiyyətinin ən yüksək mükafatlarından biri olan Harnack Medalını qəbul edərkən keçmişdə fizik kimi işlədiyini xüsusi qeyd etmişdi.
1989-cu ilin noyabrında Berlin divarı yıxılanda Merkel hələ də alim idi.
O, sonralar həmin gecəni həyatının ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri kimi xatırlayacaqdı. Merkelin öz sözlərinə görə, divarın yaxınlığında yerləşən elmi institutda işləyir və hər gün evinə gedərkən divarın yanından keçirdi. Divarın arxasında isə onun üçün “azadlıq” vardı.
Divarın açılmasından sonra siyasi proseslərə qoşuldu. 1989-cu ildə “Demokratik Yenilənmə” hərəkatına daxil oldu, 1990-cı ildə isə Xristian Demokrat İttifaqına — CDU-ya keçdi. Həmin il Helmut Kolun rəhbərlik etdiyi hökumətdə sözçü müavini oldu.
Beləcə, elmi laboratoriyadan siyasi hakimiyyətə gedən yol başladı.
Merkelin siyasi yüksəlişi sürətli oldu.
1991–1994-cü illərdə Qadın və Gənclər naziri, 1994–1998-ci illərdə Ətraf Mühit naziri, daha sonra CDU-nun baş katibi və partiya sədri oldu. 2005-ci ildə isə Almaniyanın federal kansleri seçildi.
O, Almaniyanın ilk qadın kansleri olmaqla yanaşı, Şərqi Almaniyada böyümüş ilk kansler idi.
Merkel bu vəzifədə təxminən 16 il — 2005-ci ildən 2021-ci ilə qədər qaldı. Bu dövr ərzində maliyyə böhranı, Avrozonadakı borc böhranı, miqrasiya böhranı, Brexit və COVID-19 pandemiyası kimi Avropanın ən ciddi siyasi və iqtisadi sınaqlarının bir çoxunda Almaniyanın əsas qərarverici simalarından biri oldu.
Amma şəxsi həyatında başqa bir Merkel vardı
Merkelin siyasi obrazı ilə şəxsi həyatının təzadlı olması onun haqqında yaranan ən maraqlı xüsusiyyətlərdən biridir.
Dünyanın ən mühüm siyasi liderləri ilə görüşən, beynəlxalq sammitlərdə iştirak edən və Almaniyanın ən yüksək siyasi vəzifəsini tutan Merkel ictimai imicində dəbdəbə nümayiş etdirməyə çalışan lider kimi tanınmadı.
Onun geyimləri, sadə üslubu və gündəlik həyatına dair görüntülər illər ərzində dəfələrlə medianın diqqətini çəkdi. Eyni və ya oxşar geyimlərin müxtəlif tədbirlərdə təkrar görünməsi belə onun haqqında ayrıca müzakirələrə səbəb olmuşdu.
Lakin burada bir məqamı ayırmaq lazımdır: “Merkel supermarketdə müntəzəm şəkildə növbəyə dayanırdı”, “həmişə adi mənzildə yaşayırdı” kimi sosial mediada yayılan çoxsaylı hekayələrin hamısını eyni dərəcədə sənədləşdirilmiş fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Onun təvazökar həyat tərzi barədə çoxlu material mövcuddur, amma konkret anekdotların bir hissəsi illər ərzində şişirdilərək və ya kontekstdən çıxarılaraq yayılıb.
Merkelin sadəliyi əslində haradan gəlirdi?
Bəlkə də cavab onun siyasi karyerasından əvvəlki həyatında gizlənir.
Merkel Şərqi Almaniyada — sərt siyasi nəzarətin mövcud olduğu bir sistemdə böyümüşdü. O, Harvard Universitetində 2019-cu ildə etdiyi çıxışda həmin dövrdə siyasi dissidentlərin təqib olunduğunu, insanların dövlət nəzarəti altında yaşadığını və Berlin divarının ailələri və cəmiyyəti ayırdığını xatırlatmışdı.
Ona görə də Merkelin həyatında nümayişdən çox funksionallıq ön plana çıxırdı.
O, özünü “gücün simvolu” kimi təqdim etməkdən daha çox, problemləri həll edən idarəçi obrazını qorudu.
Bu xüsusiyyət onun siyasi fəaliyyətində də görünürdü: Merkel tez-tez emosional çıxışlardan daha çox uzun danışıqlara və kompromisə üstünlük verirdi.
16 ildən sonra nə qaldı?
2021-ci ildə Merkel kansler vəzifəsini tərk etdi.
Onun hakimiyyətdən getməsi də siyasi karyerasının özü qədər diqqətçəkən idi. O, 16 il ölkəni idarə etdikdən sonra vəzifəsini yeni seçilmiş kanslerə təhvil verdi. Almaniya hökumətinin rəsmi bioqrafiyası onun 2005-ci ilin noyabrından 2021-ci ilə qədər kansler olduğunu təsdiqləyir.
Bu gün Merkelin irsi birmənalı qiymətləndirilmir. Tərəfdarları onu Avropanın böhranlı dövrlərində sabitlik yaradan praqmatik lider hesab edirlər. Tənqidçiləri isə onun uzunmüddətli siyasətlərinin, xüsusilə enerji və Rusiya ilə münasibətlər sahəsindəki qərarlarının sonrakı problemlərə zəmin yaratdığını düşünürlər. Merkel özü də 2024-cü ildə nəşr olunan xatirələrində hakimiyyəti dövrünün əsas beynəlxalq qərarlarına yenidən nəzər salıb.
Bəlkə də ən maraqlı cavab budur:
O, siyasətçi olmaq üçün doğulmuş biri deyildi.
Şərqi Almaniyada böyüyən, fizika oxuyan, doktorluq dərəcəsi alan və elmi institutda çalışan bir qadın idi. Berlin divarının süqutundan sonra isə həyatının istiqamətini dəyişdi və 16 il ərzində Avropanın ən mühüm siyasi fiqurlarından birinə çevrildi.
Onun hekayəsini yalnız “sadə yaşayan güclü qadın” kimi təqdim etmək isə əslində bu hekayənin ən maraqlı hissəsini qaçırır.
Çünki Merkelin fenomeni sadəcə sadəliyində deyildi.
Əsas məsələ onun hakimiyyətə necə gəldiyi, hakimiyyətdə necə qaldığı və 16 ildən sonra hakimiyyətdən necə ayrıldığı idi.
Elmi laboratoriyadan kansler kürsüsünə qədər gedən bu yol göstərirdi ki, bəzən siyasi güc ən yüksək səslə danışan insanda yox, ən səbirli, ən hesablı və ən uzun müddət gözləməyi bacaran insanda cəmlənir.
