1920-ci ilin aprel ayında Qızıl Ordu Bakını işğal edir. Şəhərdə qarət və talanlar baş verir. Bolşeviklər mərkəzi küçələrdə yerləşən dəbdəbəli evlərə hücum edərək onları zəbt edirlər. Bu evlərdən birinə daxil olduqda ev sahibi bunu özünə böyük təhqir hesab edir və silaha əl atır. O dövrdə bolşeviklərin qarşısına silahla çıxmaq böyük cəsarət tələb edirdi və bunu bacaran insanlar şəhərdə sayılıb-seçilən şəxslər idi. Həmin şəxslərdən biri də Azərbaycanın məşhur neft milyonçusu Murtuza Muxtarov idi.
Murtuza Muxtarov 1855-ci ildə Bakının Əmircan kəndində kasıb bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıqdan zəhmətlə çalışaraq ailəsini dolandırmış, əvvəlcə arabaçılıq etmişdir. Onun həyat yolu zəhmət, əzm və iradənin bariz nümunəsidir.
XIX əsrin 70-ci illərində Bakıda neft bumu başlayır və bu, bir çox insanın taleyini dəyişir. Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev kimi milyonçularla yanaşı, Murtuza Muxtarov da öz zəhməti hesabına yüksələrək böyük sərvət sahibi olur.
Gənc yaşlarından neft sahəsində çalışan Muxtarov mexaniki biliklərə yiyələnir və qısa müddətdə buruqlar üzrə mütəxəssisə çevrilir. Sonradan öz zavodunu qurur və neft sənayesi üçün mühüm avadanlıqlar istehsal edir. Onun ixtira etdiyi qazma qurğuları neft hasilatının inkişafında mühüm rol oynayır.
Murtuza Muxtarov Əmircanın tanınmış ailələrindən biri ilə qohum olur və ilk evliliyini qurur. O, yalnız varlı iş adamı deyil, həm də xeyriyyəçi kimi tanınırdı. Şəhərin abadlaşdırılmasına, sosial layihələrə və insanların rifahına böyük töhfələr verirdi.
Onun həyatında ağır faciə baş verir – iki qızı səfər zamanı xəstələnərək vəfat edir. Bu hadisə Muxtarova dərin psixoloji zərbə vurur və ailə həyatında ciddi dəyişikliklərə səbəb olur.
Sonradan o, Vladiqafqazda Yelizaveta (Liza) adlı xanımla tanış olur və onunla ailə qurur. Liza xanımın təsiri ilə Muxtarov daha da geniş xeyriyyə işləri görməyə başlayır.
1910-cu ildə Murtuza Muxtarov həyat yoldaşı üçün Bakıda Venesiya üslubunda möhtəşəm bir saray tikdirir. Bu bina bu gün də Səadət Sarayı kimi tanınır və Bakının memarlıq incilərindən biri hesab olunur.
Muxtarov və həyat yoldaşı qadınların hüquqları, təhsili və xeyriyyə işlərinin inkişafına böyük dəstək vermişlər. Onlar müxtəlif xeyriyyə cəmiyyətlərinin yaradılmasına kömək etmiş, sosial layihələrə maliyyə ayırmışlar.
1920-ci ilin 29 aprelində bolşeviklər Muxtarovun evinə hücum edirlər. Silahlı şəxslər Səadət Sarayına zorla daxil olurlar. Bunu özünə təhqir hesab edən Muxtarov silaha əl atır və hücum edənlərdən birini öldürür.
Daha sonra isə bolşeviklərin əlinə keçməmək və alçaldılmamaq üçün özünü güllələyir.
Muxtarovun ölümündən sonra həyat yoldaşı Liza xanım ağır vəziyyətlə üzləşir. Əvvəlcə bolşeviklər onu öz evinin zirzəmisində yaşamağa məcbur edirlər. Daha sonra isə o, Azərbaycandan çıxmaq üçün bir türk diplomatı ilə saxta nikah bağlayaraq İstanbula gedir.
Lakin İstanbulda da onun taleyi uğurlu olmur – aldadılır və bütün var-dövlətini itirir. Sonrakı həyatı haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Bəzi mənbələr onun Avropada vəfat etdiyini bildirir.
Murtuza Muxtarov Azərbaycan tarixində öz zəhməti ilə yüksəlmiş, xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə seçilmiş və ölkənin inkişafına böyük töhfələr vermiş görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Onun həyat yolu həm uğur, həm də faciələrlə dolu olmuşdur.
Bu gün onun yadigarı olaraq Bakıda inşa etdirdiyi möhtəşəm binalar və həyata keçirdiyi xeyriyyə işləri qalmaqdadır.
Qoşqar Salmanlı
