Əmlak məsələləri üzrə ekspert Fərid Cəfərov Qaynarinfo-ya açıqlamasında bildirib ki, köhnə binaların yenilənməsi zəruri olsa da, bu proses insanların mülkiyyət və yaşayış hüquqları hesabına həyata keçirilməməlidir.
Ekspertin sözlərinə görə, şəhərsalma layihələrində əsas prioritet insanların təhlükəsizliyi, sosial təminatı və yaşayış keyfiyyətinin yüksəldilməsi olmalıdır:
“Köhnə binaların sökülməsi məsələsinə yalnız tikinti və şəhərsalma layihəsi kimi yanaşmaq düzgün deyil. Bu məsələ, ilk növbədə, insanların həyat və sağlamlığı, mülkiyyət hüququ, sosial təminatı və şəhərin gələcək inkişaf modeli ilə birbaşa bağlıdır.
Düşünürəm ki, köhnə və istismar müddətini başa vurmuş binaların yenilənməsi zəruridir, lakin bu proses sakinlərin hüquqları hesabına həyata keçirilməməlidir. Şəhər yenilənməlidir, amma bu yenilənmənin mərkəzində insan dayanmalıdır”.
“Bir binanın köhnə olması onun avtomatik şəkildə sökülməli olduğu anlamına gəlmir. Burada əsas meyar binanın konstruktiv dayanıqlığı, seysmik təhlükəsizliyi, mühəndis-kommunikasiya sistemlərinin vəziyyəti və müstəqil texniki ekspertizanın nəticələri olmalıdır.
Xüsusilə seysmik risklərin mövcud olduğu ərazilərdə istismar müddəti bitmiş, daşıyıcı konstruksiyaları zəifləmiş və təhlükəsizlik standartlarına cavab verməyən binaların yenilənməsi artıq iqtisadi deyil, həm də sosial təhlükəsizlik məsələsidir.
Ancaq texniki baxımdan yararlı olan hər bir köhnə binanın yalnız torpaq sahəsinin kommersiya potensialına görə sökülməsi şəhərsalmanın sağlam prinsipləri ilə uzlaşmır”.
Ekspertin fikrincə, söküntü zamanı ən həssas məsələlərdən biri sakinlərin gələcək yaşayış şəraitidir. Bu baxımdan, binaların sökülməsi ilə bağlı qərar qəbul edilməzdən əvvəl sakinlərin köçürülməsi və alternativ mənzillə təmin olunması mexanizmi müəyyənləşdirilməlidir:
“Ən həssas məsələ söküntüdən sonra sakinlərin taleyidir. İnsanların illərlə yaşadıqları mənzillərdən çıxarılması, onların sosial və iqtisadi vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
Bu səbəbdən söküntü qərarı qəbul edilməzdən əvvəl alternativ yaşayış mexanizmi müəyyənləşdirilməlidir.
Həmin mexanizm aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:
- Sakinlərə hüquqi baxımdan təminatlı, yaşayış üçün yararlı alternativ mənzil təklif olunmalıdır.
- Yeni mənzilin sahəsi, yerləşməsi, keyfiyyəti və bazar dəyəri obyektiv meyarlarla qiymətləndirilməlidir.
- Mənzil əvəzinə kompensasiya seçimi sakin üçün real və ədalətli alternativ olmalıdır.
- Kirayədə yaşayanlar, yaşlı insanlar, əlilliyi olan şəxslər və sosial baxımdan həssas ailələr üçün xüsusi müdafiə mexanizmləri yaradılmalıdır.
- Köçürülmə prosesi şəffaf, əvvəlcədən razılaşdırılmış və hüquqi prosedurlara uyğun aparılmalıdır.
Burada vacib məqam odur ki, kompensasiya yalnız mənzilin kvadratmetri ilə ölçülməməlidir. Mənzilin yerləşdiyi ərazi, nəqliyyat əlçatanlığı, məktəb, xəstəxana, iş yeri və digər sosial infrastruktura yaxınlığı da nəzərə alınmalıdır.
Çünki insanın evini dəyişmək yalnız fiziki ünvanını dəyişmək deyil, onun formalaşmış həyat mühitini də dəyişməkdir”.
Fərid Cəfərov vurğulayıb ki, şəhərin inkişafı və iqtisadi səmərəlilik sakinlərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması hesabına təmin edilməməlidir. Onun sözlərinə görə, dövlət, tikinti şirkətləri və sakinlər arasında aydın hüquqi mexanizmin olması vacibdir:
“Müasir şəhərsalmanın əsas prinsiplərindən biri iqtisadi inkişafla sosial ədalət arasında balansın qorunmasıdır.
Əgər bir ərazidə köhnə binaların sökülməsi şəhərin infrastrukturunun yaxşılaşdırılmasına, təhlükəsizliyin artırılmasına və yaşayış keyfiyyətinin yüksəldilməsinə xidmət edirsə, bu, müsbət prosesdir.
Lakin layihənin iqtisadi səmərəliliyi sakinlərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması hesabına əldə edilməməlidir.
Dövlətin, tikinti şirkətlərinin və sakinlərin maraqları arasında aydın hüquqi mexanizm olmalıdır. Heç bir vətəndaş qeyri-müəyyən kompensasiya və ya qeyri-şəffaf razılaşma qarşılığında mülkiyyət hüququndan imtina etməyə məcbur edilməməlidir”.
Ekspert düşünür ki, şəhərsalma siyasətində yalnız köhnə binaların sökülərək yerində yeni çoxmərtəbəli binaların tikilməsi yanaşması ilə kifayətlənmək olmaz. Ərazilərin kompleks şəkildə yenilənməsi, infrastrukturun və sosial məkanların da inkişaf etdirilməsi vacibdir:
“Düşünürəm ki, gələcək şəhərsalma siyasətində yalnız köhnə binaların sökülməsi və yerində yeni çoxmərtəbəli binaların tikilməsi yanaşması kifayət deyil.
Kompleks yenilənmə modeli tətbiq edilməlidir. Bu modelə aşağıdakılar daxil olmalıdır:
- Qəzalı və təhlükəli binaların prioritet qaydada yenilənməsi;
- Texniki cəhətdən yararlı binaların mümkün olduğu hallarda gücləndirilməsi və əsaslı təmiri;
- Yaşayış massivlərində yaşıllıq sahələrinin və ictimai məkanların qorunması;
- Məktəb, uşaq bağçası, parklanma və nəqliyyat infrastrukturunun əvvəlcədən planlaşdırılması;
- Tikinti sıxlığının və əhalinin yerləşmə yükünün elmi əsaslarla müəyyən edilməsi.
Əks halda bir problemi həll edərkən digərini yarada bilərik: köhnə binalar yenilənər, amma ərazidə nəqliyyat sıxlığı, parklanma problemi və sosial infrastruktur çatışmazlığı daha da dərinləşər”.
Fərid Cəfərovun qənaətinə görə, köhnə binaların sökülməsi zamanı həm təhlükəsizlik, həm də mülkiyyət hüquqları qorunmalı, hər bir layihənin nəticəsi insanların yaşayış şəraitinin yaxşılaşması ilə qiymətləndirilməlidir:
“Bu məsələdə iki yanlış yanaşmadan uzaq durmaq lazımdır. Birincisi, köhnə binaların hamısının qorunmasını mütləq prinsipə çevirməkdir. Çünki real təhlükə yaradan binanın saxlanılması insanların həyatını riskə ata bilər.
İkincisi isə şəhərin yenilənməsi adı altında sakinlərin maraqlarını ikinci plana keçirməkdir. Çünki şəhər yalnız binalardan, yollardan və kommersiya obyektlərindən ibarət deyil. Şəhər, hər şeydən əvvəl, insanların yaşadığı sosial məkandır.
Buna görə də hər bir söküntü layihəsi üç əsas suala cavab verməlidir:
- Binanın sökülməsi texniki və ictimai baxımdan zəruridirmi?
- Sakinlərin mülkiyyət və yaşayış hüquqları necə qorunacaq?
- Layihə nəticəsində insanların həyat keyfiyyəti real olaraq yaxşılaşacaqmı?
Bu suallara əsaslandırılmış cavab yoxdursa, həmin layihənin sosial baxımdan uğurlu hesab edilməsi çətindir.
Hesab edirəm ki, köhnə binaların sökülməsi ilə sakinlərə alternativ mənzil verilməsi bir-birinə zidd məsələlər deyil. Əksinə, düzgün şəhərsalma siyasətində bunlar vahid mexanizmin ayrılmaz hissələridir.
Təhlükəli bina sökülməlidir, lakin sakin alternativsiz qalmamalıdır. Yararlı bina yalnız kommersiya maraqları naminə sökülməməlidir. Hər bir yenilənmə layihəsi isə insanın təhlükəsizliyini, mülkiyyət hüququnu və sosial rifahını təmin etməlidir.
Mənim üçün şəhərin inkişafının əsas göstəricisi tikilən yeni binaların sayı deyil, həmin şəhərdə yaşayan insanların həyat keyfiyyətinin nə dərəcədə yüksəlməsidir.
Çünki şəhərsalmanın uğuru neçə binanın sökülməsi ilə deyil, neçə insanın daha təhlükəsiz, daha rahat və daha ləyaqətli həyat şəraitinə qovuşması ilə ölçülməlidir”.
