Azərbaycan Respublikası və İtaliya Respublikası arasında ikitərəfli münasibətlər son onilliklərdə ardıcıl olaraq inkişaf edərək strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlib. Bu münasibətlərin əsasında qarşılıqlı hörmət, siyasi dialoq və xüsusilə enerji sahəsində formalaşmış güclü iqtisadi əməkdaşlıq dayanır. Azərbaycan üçün İtaliya Avropa İttifaqı məkanında ən mühüm ticarət və investisiya tərəfdaşlarından biri hesab olunur, eyni zamanda İtaliya da Azərbaycanın Cənubi Qafqaz regionunda etibarlı və sabit tərəfdaş kimi rolunu yüksək qiymətləndirir. İkitərəfli əlaqələrin inkişafında enerji sektoru həlledici rol oynasa da, son illərdə əməkdaşlıq daha geniş sahələri – sənaye, nəqliyyat, mədəniyyət və humanitar istiqamətləri də əhatə etməyə başlayıb. Xüsusilə Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfə və İtaliyanın bu resursların Avropa bazarına çıxarılmasında oynadığı tranzit və istehlakçı rolu münasibətləri daha da möhkəmləndirib. Bununla yanaşı, siyasi dialoqun intensivləşməsi, yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsi Azərbaycan–İtaliya münasibətlərini yalnız ikitərəfli çərçivədə deyil, həm də regional və qlobal əməkdaşlıq kontekstində mühüm strateji xəttə çevirib. Bu fon, hazırkı mərhələdə hərbi-texniki əməkdaşlıq və birgə sənaye layihələri kimi yeni istiqamətlərin gündəmə gəlməsi üçün də əlverişli zəmin yaradıb. 2026-cı il mayın 4-də Prezident İlham Əliyev ilə İtaliya Respublikası Nazirlər Şurasının sədri Ciorcia Meloni arasında Bakıda keçirilən görüş Azərbaycan–İtaliya münasibətlərində yeni mərhələnin əsasını qoyan mühüm siyasi hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Səfər çərçivəsində verilən bəyanatlar göstərir ki, tərəflər ənənəvi enerji əməkdaşlığından kənara çıxaraq daha geniş sahələri, xüsusilə hərbi-texniki və sənaye əməkdaşlığını prioritet istiqamətlər kimi müəyyən ediblər. Azərbaycan və İtaliya arasında münasibətlər uzun illərdir ki, qarşılıqlı etimada və iqtisadi maraqlara əsaslanır.
İtaliya Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olmaqla yanaşı, xüsusilə enerji sahəsində – neft və qaz ixracında aparıcı rol oynayır. Lakin son görüşdə səsləndirilən fikirlər göstərir ki, bu əməkdaşlıq artıq yeni istiqamətlər üzrə şaxələndirilir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, hərbi-texniki əməkdaşlıq tərəflər arasında “yeni və ümidverici sahə” kimi qiymətləndirilir. Bu, təkcə hərbi məhsulların alınması deyil, həm də birgə istehsalın təşkili, texnologiya transferi və sənaye kooperasiyası deməkdir. Belə yanaşma Azərbaycanın müdafiə sənayesinin inkişafına, İtaliyanın isə yeni bazarlara çıxışına xidmət edir. Görüş zamanı xüsusi diqqət çəkən məqamlardan biri İtaliya texnologiyaları ilə Azərbaycan maliyyə resurslarının birləşdirilməsi ideyası oldu. Bu model qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın klassik nümunəsi hesab oluna bilər. Belə ki, İtaliya qabaqcıl texnologiya və sənaye təcrübəsi təqdim edir, Azərbaycan isə investisiya imkanları və regional istehsal bazası yaradır. Bu yanaşma həm yerli istehsalın gücləndirilməsi, həm də ixrac potensialının artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə müdafiə sənayesi, maşınqayırma və yüksək texnologiyalar sahəsində birgə müəssisələrin yaradılması perspektivləri real görünür. Prezident İlham Əliyev çıxışında qeyd edib ki, İtaliya bazarı Azərbaycan üçün “çox maraqlıdır”. Bu maraq təkcə iqtisadi deyil, həm də strateji xarakter daşıyır.
Azərbaycan üçün Avropa bazarlarına çıxışın genişləndirilməsi prioritet istiqamətlərdəndir və İtaliya bu baxımdan mühüm qapı rolunu oynayır. Baş nazir Ciorcia Meloninin rəhbərliyi ilə İtaliya iqtisadiyyatının inkişafı da xüsusi vurğulanıb. Bu, Azərbaycan investorları üçün sabit və perspektivli investisiya mühiti deməkdir. Azərbaycanın xarici iqtisadi siyasətində mühüm alətlərdən biri olan Azərbaycan Dövlət Neft Fondu son illərdə İtaliya iqtisadiyyatına təxminən 3 milyard ABŞ dolları həcmində sərmayə yatırıb. Bu investisiyalar əsasən daşınmaz əmlak, infrastruktur və digər uzunmüddətli layihələri əhatə edir. Son görüşdə bu sərmayələrin daha da genişləndirilməsi və yeni layihələrə yönəldilməsi məsələsi müzakirə olunub. Bu isə iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələrin daha da dərinləşəcəyindən xəbər verir.
Azərbaycan–İtaliya əməkdaşlığı təkcə ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, daha geniş regional və beynəlxalq kontekstdə də mühüm əhəmiyyət daşıyır: Avropanın enerji təhlükəsizliyində Azərbaycanın rolu artır, İtaliya Cənubi Qafqaz regionunda etibarlı tərəfdaş qazanır və yeni sənaye və texnoloji əməkdaşlıq modelləri formalaşır. Bu əməkdaşlıq modeli, xüsusilə enerji resurslarından əldə olunan gəlirlərin sənayeləşmə və texnoloji inkişaf üçün istifadə olunması baxımından diqqətəlayiqdir.
Azərbaycan–İtaliya münasibətlərində enerji və iqtisadi əməkdaşlıq nə qədər vacibdirsə, təhsil sahəsi də bir o qədər uzunmüddətli sabitlik yaradan amildir. Çünki enerji layihələri zamanla dəyişə bilər, amma təhsil vasitəsilə formalaşan insan əlaqələri daha davamlı olur. Cənab Prezident keçən il Bakıda böyük təntənə ilə İtaliya-Azərbaycan Universitetinin açıldığını da xatırlatmışdır. Prezident İlham Əliyevin bu fikri Azərbaycan–İtaliya münasibətlərinin yalnız iqtisadi və siyasi əməkdaşlıqla məhdudlaşmadığını, artıq humanitar və xüsusilə təhsil sahəsində strateji dərinlik qazandığını göstərir. Bakıda İtaliya–Azərbaycan Universitetinin açılması bu münasibətlərin “yumşaq güc” istiqamətində yeni mərhələyə keçdiyini ifadə edir. Bu universitetin yaradılması təkcə yeni bir ali təhsil müəssisəsinin açılması deyil, həm də iki ölkənin təhsil sistemlərinin inteqrasiyası deməkdir. İtaliyanın qabaqcıl universitet təcrübəsi ilə Azərbaycanın təhsil resurslarının birləşdirilməsi tələbələrə beynəlxalq standartlara uyğun təhsil almaq imkanı verir. Bu universitet həm də İtaliyanın Azərbaycanda mədəni və elmi təsirini gücləndirir, eyni zamanda Azərbaycanın Avropa təhsil məkanına daha sıx inteqrasiyasına şərait yaradır.
Mayın 4-də keçirilən görüş və verilən bəyanatlar göstərir ki, Azərbaycan və İtaliya münasibətləri artıq yeni keyfiyyət mərhələsinə qədəm qoyur. Enerji sahəsində möhkəm təməllər üzərində qurulan bu əlaqələr indi hərbi-texniki əməkdaşlıq, birgə istehsal və investisiya layihələri ilə daha da genişlənir. Bu proses hər iki ölkə üçün strateji dividendlər vəd edir: Azərbaycan üçün texnoloji inkişaf və sənayeləşmə, İtaliya üçün isə yeni bazarlar və tərəfdaşlıqlar. Bakı görüşü gələcək əməkdaşlığın istiqamətlərini müəyyən edən mühüm dönüş nöqtəsi kimi tarixə düşə bilər.
Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
