Hörmüz boğazı – bir tərəfdə İran, digər tərəfdə isə Oman yerləşən, ən dar nöqtəsi cəmi 39 km olan olduqca strateji bir su keçididir. Bu boğaz Küveyt, Bəhreyn, Qətər və İraq kimi ölkələrin dünya okeanlarına çıxışı üçün yeganə dəniz yoludur. Dünyada mayeləşdirilmiş təbii qazın təxminən 20%-i və dəniz yolu ilə daşınan neftin isə 25%-i məhz buradan keçir. Bu səbəbdən Hörmüz boğazı qlobal dəniz ticarətinin ən kritik nöqtələrindən biri hesab olunur.
Son dövrlərdə ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi addımları fonunda İranın boğazı qismən bağlaması dünya iqtisadiyyatında ciddi sarsıntılar yaradıb. Bu vəziyyət Hörmüzü həm geosiyasi, həm də iqtisadi baxımdan daha da həssas nöqtəyə çevirir.
Boğazın əhəmiyyətini anlamaq üçün onun geoloji formalaşmasına diqqət yetirmək vacibdir. Bu bölgə Ərəb plitəsinin şimala doğru hərəkəti nəticəsində formalaşıb. Həmin tektonik proseslər təkcə Hörmüz boğazını deyil, həm də regiondakı zəngin neft və qaz yataqlarını meydana gətirib.
Zaqros dağlarının yaranması və Fars körfəzinin formalaşması da bu geoloji proseslərin nəticəsidir. Eyni zamanda Oman tərəfdə yerləşən Musandam yarımadası sərt qayalı strukturu ilə boğazın dar və mürəkkəb formasını müəyyən edib.
Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti müasir dövrdən çox-çox əvvəl də məlum idi. Orta əsrlərdə burada qurulan Hörmüz Krallığı regionun əsas ticarət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Bu ərazi Asiyadan Afrikaya qədər uzanan ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsi idi.
Ada üzərində qurulan iqtisadi model sadə, lakin effektiv idi: tacirlərdən vergi alınır və qarşılığında onlara təhlükəsizlik təmin edilirdi. Bu model sayəsində Hörmüz qısa müddətdə zəngin və çoxmədəniyyətli bir ticarət mərkəzinə çevrildi.
Lakin 16-cı əsrdə portuqaliyalıların işğalı, daha sonra isə Səfəvilərin və İngilislərin bölgəyə nəzarəti bu gücün tədricən zəifləməsinə səbəb oldu. 20-ci əsrdə isə İranın bölgədəki təsiri yenidən artmağa başladı.
Hörmüz boğazının ən dar hissəsində İran və Oman ərazi suları üst-üstə düşür. Bu isə bölgədə tez-tez gərginlik yaradır. Üstəlik, boğazın yalnız kiçik bir hissəsi böyük neft tankerlərinin hərəkəti üçün uyğundur ki, bu da onu daha da həssas edir.
İranın bölgədəki adalara və sahil xəttinə nəzarəti ona ciddi hərbi üstünlük verir. Bu üstünlük sayəsində İran istədiyi halda boğazdan keçən enerji axınını təhlükə altına qoya bilər.
1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra bölgədəki güc balansı dəyişdi. Ardınca başlayan İran-İraq müharibəsi və “tanker müharibəsi” dövründə yüzlərlə gəmi hücuma məruz qaldı. Bu hadisələr göstərdi ki, Hörmüz boğazı üzərində nəzarət dünya iqtisadiyyatına birbaşa təsir edə bilir.
ABŞ və İran arasında artan gərginlik, xüsusilə hərbi toqquşmalar və insidentlər bu regionu daim risk altında saxlayır. İranın “asimmetrik müharibə” strategiyası – raketlər, dronlar və sürətli hücum qayıqları vasitəsilə boğazı bağlama potensialı – vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir.
Hörmüz boğazı təkcə coğrafi bir keçid deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyinin əsas sütunlarından biridir. Bu boğaza nəzarət etmək dünya neft ticarətinin “şah damarını” nəzarətdə saxlamaq deməkdir.
Bugünkü reallıq onu göstərir ki, bu strateji nöqtədə baş verən hər hansı gərginlik təkcə region ölkələrinə deyil, bütün dünyaya təsir edir. Mövcud geosiyasi vəziyyətdə isə Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi beynəlxalq sabitliyin əsas məsələlərindən biri olaraq qalır.
Qoşqar Salmanlı
