Bəs nə üçün Anadoluda yaşayan türklər digər dost ölkələrə münasibətdə “can” sözünü işlətmədikləri halda, Azərbaycanı “Can Azərbaycan” adlandırırlar? “Can” sözü burada ruhun bir parçası, insanın ən əziz varlığı mənasını ifadə edir.
Heç bu barədə düşünmüsünüzmü?
Çünki Azərbaycan coğrafiyasında yaşayan türklərlə Anadolu türkləri qan qardaşıdırlar və bir-birlərinə bu cür müraciət edirlər.
Altay dağlarından Dunay çayına qədər uzanan geniş coğrafiyada yaşayan türklər arasında qohumluq əlaqələri, xüsusilə yaxın qohumlar arasındakı bağlar çox güclüdür. Azərbaycan türkləri ilə Anadolu türklərinin eyni əcdaddan və eyni soydan gəldiyini yaxşı bilən Anadolu türkləri azərbaycanlı qardaşlarını qəlblərinin bir parçası hesab edirlər. Buna görə də söhbət zamanı Azərbaycan haqqında danışarkən “Can Azərbaycan” ifadəsini işlədirlər.
Bu, dünən də belə idi, bu gün də belədir.
Səlcuqlar və Osmanlı dövründən başlayaraq, sonrakı mərhələlərdə, o cümlədən Sovet Rusiyasının hakimiyyəti illərində Azərbaycanla Anadolu türkləri arasındakı qardaşlıq əlaqələrini zəiflətməyə çalışan qüvvələr olmayıb? İki qardaş arasında nifaq toxumu səpmək, onların yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün müxtəlif layihələr həyata keçirilməyibmi?
Coğrafiyamıza nəzər salanda, Azərbaycanla Türkiyə arasında yerləşən Ermənistan amilinin regiondakı münasibətlərə təsirini, Rusiyanın bu məsələdəki rolunu necə nəzərdən qaçıra bilərik?
Tarixi dərindən təhlil etdikdə, böyüklərimizdən “Boraltan körpüsü” hadisəsi haqqında eşitdikdə və bu barədə tarix kitablarında oxuduqda, illər əvvəl baş vermiş həmin ağrılı və faciəli hadisənin pərdəarxasında nələrin dayandığını daha yaxşı anlamağa çalışırıq. Elə deyilmi?
İndi isə əsas məsələyə keçək.
Anadoluda belə bir deyim var: “Nə toy, nə də bayramdır, qayınım məni niyə öpdü?”
Bəli, əziz oxucular! Heç düşünmüsünüzmü ki, bu gün sosial şəbəkələrdə niyə birdən-birə Türkiyə və Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyə yaranıb?
Biz – kommunikasiya mütəxəssisləri, tarixçilər və televiziya sahəsində çalışanlar – bu məsələnin mahiyyətini anlamağa çalışırıq.
Türküstanda, yəni Orta Asiyada yaşayan türklər bir-birinə yaxınlaşdıqca, dinindən, dilindən və etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bu yaxınlaşmaya mane olmaq istəyən qüvvələr meydana çıxır.
Sosial şəbəkələrdə Türkiyə və Azərbaycan əleyhinə başladığı iddia edilən kampaniyaların arxasında dünən Rusiya tərəfindən qurulmuş ssenarilərin dayandığını, bu gün isə həmin ssenarilərin İsrailin maraqlarına uyğun şəkildə yenidən gündəmə gətirildiyini düşünmək mümkündür.
İddialara görə, Amerikada yaşayan və qlobal kapitala təsir göstərən yəhudi mənşəli dairələr Kipr adasında və ətraf bölgədə qonşu xalqlar arasında yaxınlaşmadan narahatdırlar və bunu İsrailin regiondakı mövqelərinin güclənməsi baxımından qiymətləndirirlər.
Eyni dinə və etnik mənsubiyyətə malik olmayan, lakin qonşu olan Qətər və Səudiyyə Ərəbistanının yaxın vaxtlarda müharibə həddinə qədər gərgin münasibətlər yaşamasını necə unuda bilərik?
Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı arasındakı qarşıdurmanın arxa planını araşdırarkən, İsrailin və onun Qərbdəki tərəfdaşlarının roluna dair iddialar da gündəmə gətirilir.
Müəllifin qənaətinə görə, Amerika və İsrail kapitalının, eləcə də Körfəz ölkələrinin maliyyə resurslarının beynəlxalq siyasi və iqtisadi münasibətlərdəki rolu fonunda, son illərdə sürətlə inkişaf edən türk dövlətlərinə də təsir göstərmək cəhdləri mövcuddur. Məsələnin əsas mahiyyətini də məhz burada görürəm.
Son illərdə Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı tarixi qardaşlıq əlaqələrinin möhkəmlənməsi, iqtisadi inkişafdan müdafiə sənayesinə qədər müxtəlif sahələrdə birgə layihələrin həyata keçirilməsi və qarşılıqlı investisiyaların artması regionda yeni imkanlar yaradıb. Bununla belə, bu əməkdaşlığın qarşısını almağa çalışan qüvvələrin mövcudluğu barədə də müxtəlif fikirlər səsləndirilir.
Nümunə istəyirsiniz?
Əvvəlcə sosial şəbəkələrdə Türkiyə və Azərbaycan əleyhinə əhval-ruhiyyənin formalaşdığı iddia olunur. Daha sonra isə Türkiyədə uzun illər müzakirə mövzusu olmuş hicab məsələsinin indi Azərbaycanda da gündəmə gəldiyi bildirilir.
Bəs sizcə, İsrailin son Qarabağ müharibəsi zamanı Azərbaycana dəstək verməsi təsadüfi idimi?
Yəhudilərin uzunmüddətli layihələr həyata keçirməkdə və sosial mühəndislik üsullarından istifadə etməkdə bacarıqlı olduqları barədə fikirlər mövcuddur. Bu yanaşmaya görə, müəyyən dairələr gələcəkdə həyata keçirmək istədikləri planların əsasını əvvəlcədən hazırlayır, uyğun şərait yarandıqda isə onları reallaşdırmağa çalışırlar.
Mənim fikrimcə, bu gün sosial şəbəkələrdə Türkiyə və Azərbaycan əleyhinə yayılan fikirlərlə Azərbaycanda hicab məsələsinin gündəmə gəlməsi arasında mümkün əlaqələrə də diqqət yetirmək lazımdır.
Təsəvvür edin, Türkiyə hicab məsələsinə görə neçə il müzakirələr, mübahisələr və ictimai gərginlik yaşayıb.
Bir əsr əvvəl çəkilmiş fotoşəkillərə baxın. Azərbaycan qadınları hicab taxmırdılarmı? Anadoluda yaşayan analarımız hicablı deyildilərmi? Xoşbəxtlikdən, Türkiyə bu məsələni zamanla ictimai dialoq və sosial sülh yolu ilə həll edə bildi.
İllərdir Türkiyəyə qarşı oynanıldığı iddia edilən bu zəhərli oyunun indi əziz Azərbaycanımıza qarşı da tətbiq oluna biləcəyi barədə fikirləri təəccüb və narahatlıqla izləyirik.
Müəllifin qənaətinə görə, İsrail iki ölkənin milli dövlətləri arasındakı tarixi əlaqələri zəiflətməklə, onların iqtisadi inkişafına və əməkdaşlığına mane olmaq istəyir. Bu iddialara əsasən, məqsəd təkcə bugünkü münasibətlərə deyil, qarşıdakı 10-20 il ərzində həyata keçirilə biləcək iqtisadi layihələrə də təsir göstərməkdir.
Fələstin dövlətinin əraziləri və iqtisadiyyatı ilə bağlı yaşananları, Kipr məsələsini və regionda müxtəlif ərazilər üzərində nəzarət uğrunda mübarizəni xatırlayaq. Müəllifin fikrincə, İsrailin regional siyasətinin arxasında daha geniş geosiyasi maraqlar dayanır.
Daha sonra Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı arasında gərginliyin artırılması cəhdlərinin mövcudluğu barədə iddialar irəli sürülür. Türkiyə isə fəal diplomatik siyasət yürütməklə regiondakı bəzi gərginliklərin azaldılmasına töhfə verib.
Bu gün Türkiyə və Azərbaycan birgə investisiyalar hesabına sənaye və enerji sahələrində əməkdaşlığı genişləndirməyə, iqtisadi potensiallarını artırmağa çalışırlar.
Təəssüf ki, illər əvvəl Türkiyədə uzun müddət müzakirə və mübahisələrə səbəb olmuş hicab məsələsinin indi Azərbaycanda da gündəmə gəlməsi narahatlıq doğurur.
Sən yatarkən, başqalarının xidmətçiləri yatmır! Sən istirahət edərkən, başqalarının xidmətçiləri gələcək nəsillər, bugünkü və sabahkı iqtisadiyyatlar üçün layihələr hazırlayırlar!
Başqalarının maraqlarına xidmət edənlər öz çevrələrindən kənarda qalan insanları sadəcə bir kütlə kimi görürlər.
Öz iqtisadiyyatlarını gücləndirmək üçün gecə-gündüz çalışan, müxtəlif maraq dairələrini təmsil edən qüvvələr öz mənafelərinə və layihələrinə maneə hiss etdikdə, ilk növbədə sosial mühəndislik üsullarından istifadə edə, ictimai hərəkatların daxilində nifrət və düşmənçilik toxumları səpməyə çalışa bilərlər.
Zəngəzur dəhlizinin, yaxud “Tramp yolu” adlandırılan nəqliyyat layihəsinin ətrafında gedən müzakirələr də təsadüfi deyil. Bu layihənin regionun iqtisadi və siyasi gələcəyinə təsiri olduqca böyük ola bilər.
Bütün bunları bir araya gətirdikdə, regionda baş verən proseslərin arxasında müxtəlif geosiyasi maraqların dayandığını görməmək sadəlövhlük olardı.
Buna görə də deyirəm: tarixdən lazımi dərsləri çıxarmalıyıq.
Xahiş edirəm, xahiş edirəm, hiyləyə aldanma, əziz Azərbaycan!
İzzet Sarı
Kastamonu Jurnalistlər Dərnəyinin (KGD) sədri,
Türk Ağsaqqalları Arasında Əlaqələrin İnkişafı İctimai Birliyinin (TAİB) İdarə Heyətinin üzvü
