İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Səudiyyə Ərəbistanının xarici işlər naziri Feysəl bin Fərhanla telefon danışığı zamanı Yəməndəki hərbi əməliyyatların regionda vəziyyəti daha da gərginləşdirə biləcəyi barədə xəbərdarlıq etməsi Tehranın Ər-Riyadın təhlükəsizlik siyasətindən narahatlığının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər. İranın son açıqlamaları isə göstərir ki, Tehranın əsas narahatlığı təkcə Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlər deyil, Türkiyə, Pakistan və Ər-Riyad arasında formalaşan yeni təhlükəsizlik əməkdaşlığıdır.
Söhbət Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi və Baş naziri Məhəmməd bin Salman, eləcə də Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif tərəfindən imzalanmış Məkkə Sazişindən gedir. Müdafiə xarakterli bu razılaşmaya əsasən, tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücumun bütün iştirakçılara qarşı yönəlmiş hücum kimi qiymətləndirilməsi nəzərdə tutulur. Belə bir mexanizm Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyini gücləndirməklə yanaşı, Türkiyə və Pakistanın da regiondakı strateji rolunu artıra bilər.
Tehranın narahatlığını artıran əsas amillərdən biri Yəməndəki husilərlə bağlı vəziyyətdir. İran husiləri dəstəkləyir və onların Səudiyyə Ərəbistanı ilə qarşıdurması Tehran üçün regional təsir imkanlarının mühüm elementlərindən biri hesab olunur. Buna görə də Türkiyə və Pakistanın Ər-Riyadın təhlükəsizliyinə daha fəal dəstək verməsi İranın Yəmən istiqamətindəki maraqlarına təsir göstərə bilər.
Ancaq burada mühüm bir məqam var: Türkiyə və Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanına müdafiə dəstəyi göstərməsi onların mütləq şəkildə Yəməndə hücum əməliyyatlarında iştirak edəcəkləri demək deyil. Hər iki ölkənin rəsmiləri belə əməliyyatlarda iştirak etməyəcəklərini bildiriblər. Gözlənilən dəstəyin hərbi-texniki əməkdaşlıq, kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması və Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi ilə məhdudlaşması mümkündür.
Bununla belə, İran üçün təhlükə yalnız Türkiyə və Pakistanın Yəməndə birbaşa döyüşlərə qoşulması ilə bağlı deyil. Əgər Məkkə Sazişi real təhlükəsizlik mexanizminə çevrilərsə, Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə imkanları genişlənəcək, husilərin təzyiq imkanları isə zəifləyə bilər. Bu isə Tehran üçün regiondakı təsir balansının dəyişməsi deməkdir.
İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komitəsinin sədri İbrahim Əzizinin Məkkə Sazişinin iştirakçılarını Tehrana qarşı mümkün addımlardan çəkinməyə çağırması, eləcə də “heç bir səhv cavabsız qalmayacaq” məzmunlu xəbərdarlığı İranın bu razılaşmaya həssas yanaşdığını göstərir.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqai də Pakistan hərbçilərinin Səudiyyə Ərəbistanına yerləşdirilə biləcəyi barədə xəbərlərə münasibət bildirərkən bu məlumatların doğru olmamasına ümid etdiyini deyib. O, Yəmən məsələsinə müdaxilənin region üçün arzuolunmaz nəticələr doğura biləcəyini vurğulayıb.
Abbas Əraqçinin qonşu ölkələri “özünəgüvən” prinsipinə və “səmimi qardaşlıq” əsasında qurulmuş siyasətə çağırması, eyni zamanda belə sazişlərin İranı məhdudlaşdırmayacağını bildirməsi də Tehranın mövqeyini ortaya qoyur. İran bir tərəfdən regional gərginliyin artmasının qarşısını almaq istədiyini bəyan edir, digər tərəfdən isə qonşularının təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığının onun maraqlarına zidd istiqamətdə inkişaf etməsindən ehtiyatlanır.
Burada diqqət çəkən məqam odur ki, Məkkə Sazişi öz mahiyyətinə görə İrana qarşı yönəlmiş hərbi ittifaq kimi təqdim edilmir. Razılaşmanın əsas məqsədi iştirakçı ölkələrin təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Bununla belə, Tehran bu əməkdaşlığın gələcəkdə ona qarşı siyasi və ya hərbi təzyiq vasitəsinə çevrilə biləcəyini düşünür. İran rəsmilərinin sərt bəyanatları da məhz belə bir ehtiyatın mövcudluğuna işarə edir.
Məsələnin ən həssas tərəfi Pakistanın ikitərəfli münasibətləridir. İslamabad həm Səudiyyə Ərəbistanı ilə strateji tərəfdaşlığını qorumağa, həm də İranla münasibətlərini pozmamağa çalışır. Bundan əlavə, Pakistanın Tehranla Vaşinqton arasında vasitəçilik səyləri də ölkənin regional diplomatiyasında mühüm yer tutur.
İranda səslənən bəzi fikirlərə görə, Pakistan husilərə qarşı hərbi əməliyyatlarda iştirak edərsə, Tehran İslamabadın vasitəçiliyindən imtina edə bilər. Bu cür bəyanatlar Pakistanın üzləşdiyi siyasi təzyiqi artırır. Çünki İslamabadın Səudiyyə Ərəbistanına dəstək verməsi İranla münasibətlərdə etimad probleminə, Tehranla əməkdaşlığa üstünlük verməsi isə Ər-Riyadla əlaqələrdə çətinliklərə səbəb ola bilər.
İranın mühafizəkar dairələrində Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanı ilə yaxınlaşmasının bu ölkədə məzhəb gərginliyini artıra və İran-Pakistan sərhədində sabitliyə mənfi təsir göstərə biləcəyi barədə xəbərdarlıqlar da səslənir. Bu yanaşma Tehranın İslamabada yalnız diplomatik deyil, həm də təhlükəsizlik və daxili sabitlik müstəvisində təzyiq göstərməyə çalışdığını düşündürür.
Bununla belə, Pakistanın bütün bu təzyiqlərə baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı ilə əməkdaşlıqdan imtina edəcəyi qənaətinə gəlmək tezdir. İslamabad üçün Ər-Riyadla münasibətlər həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi və siyasi baxımdan əhəmiyyətlidir. Buna görə də Pakistanın mümkün qədər balanslaşdırılmış siyasət yürütməyə çalışacağı gözlənilir.
Məkkə Sazişinin digər mühüm iştirakçısı Türkiyədir. Ankara son illərdə Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik və diplomatiya sahəsində rolunu gücləndirməyə çalışır. Səudiyyə Ərəbistanı ilə müdafiə əməkdaşlığının genişlənməsi Türkiyənin regiondakı mövqelərini möhkəmləndirə və Ankara ilə Ər-Riyad arasında strateji yaxınlaşmanı sürətləndirə bilər.
Türkiyənin Yəməndə birbaşa hərbi əməliyyatlara qoşulmaması onun saziş çərçivəsindəki rolunun əhəmiyyətsiz olacağı anlamına gəlmir. Müdafiə sənayesi, hərbi-texniki əməkdaşlıq, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və müdafiə infrastrukturunun gücləndirilməsi də regional güc balansına təsir göstərən amillərdir.
İran üçün isə Türkiyə və Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanı ilə eyni təhlükəsizlik platformasında birləşməsi əlavə strateji çətinlik yaradır. Tehran indiyədək regionda müxtəlif siyasi və hərbi tərəfdaşlar vasitəsilə təsir imkanlarını qorumağa çalışıb. Qarşı tərəfdə təhlükəsizlik koordinasiyasının güclənməsi İranın bu imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
İranın hazırkı ritorikası daha çox çəkindirmə və siyasi təzyiq məqsədi daşıyır. Tehran Türkiyə və Pakistanın Yəmən münaqişəsinə birbaşa cəlb olunmasının qarşısını almağa, eyni zamanda Məkkə Sazişinin gələcəkdə daha geniş hərbi-siyasi mexanizmə çevrilməsinə mane olmağa çalışa bilər.
Lakin İranın sərt bəyanatları özlüyündə hərbi qarşıdurmanın qaçılmaz olduğunu göstərmir. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı da regionda genişmiqyaslı müharibənin yaranmasında maraqlı olmaya bilərlər. Bu səbəbdən tərəflər arasında rəqabətin ilkin mərhələdə diplomatik təzyiq, siyasi bəyanatlar və təhlükəsizlik sahəsində mövqelərin möhkəmləndirilməsi şəklində davam etməsi mümkündür.
Nəticə etibarilə, Məkkə Sazişi ətrafında yaranan gərginlik İranın regional təhlükəsizlik arxitekturasının dəyişməsindən narahat olduğunu üzə çıxarır. Tehran üçün əsas məsələ sazişin adından daha çox onun praktik nəticələridir: Türkiyə və Pakistan Səudiyyə Ərəbistanının müdafiəsində nə dərəcədə fəal iştirak edəcək və bu əməkdaşlıq husilərə qarşı real çəkindirmə mexanizminə çevriləcəkmi?
Əgər Ankara və İslamabad Ər-Riyadın müdafiəsinə uzunmüddətli və koordinasiyalı dəstək göstərsələr, bu, Yaxın Şərqdə güc balansına təsir edə bilər. Pakistan isə eyni zamanda İranla münasibətlərini qorumağa çalışaraq daha mürəkkəb diplomatik seçim qarşısında qala bilər. Beləliklə, Məkkə Sazişi təkcə üç ölkə arasındakı müdafiə razılaşması deyil, həm də İranın regional təsir imkanlarını və qonşularının strateji seçimlərini sınağa çəkən yeni geosiyasi amil kimi çıxış edir.
Qoşqar Salmanlı
