Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Ankara sammitində Rusiyanın təşkilata üzv olması ilə bağlı səsləndirdiyi təklif geniş müzakirələrə səbəb olub. Lakin Tokayevin çıxışında diqqət çəkən məqam yalnız bu qeyri-adi təşəbbüslə məhdudlaşmır. Onun təşkilatın fəaliyyətinin səmərəliliyi və hərbi alyansa çevrilməsi ilə bağlı fikirləri də siyasi baxımdan xüsusi təhlil tələb edir.
Tokayev çıxışında Türk Dövlətləri Təşkilatının bəzi sahələrdə fəaliyyətinin təkrarlandığını müşahidə etdiyini bildirib. Bununla belə, Qazaxıstan Prezidenti hansı istiqamətləri nəzərdə tutduğunu konkretləşdirməyib.
Əslində, TDT çərçivəsində iqtisadi, siyasi, mədəni və humanitar əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı çoxsaylı təşəbbüslər irəli sürülür. Lakin bu təşəbbüslərin praktiki nəticələri, onların icra mexanizmləri və üzv dövlətlər arasında koordinasiyanın səviyyəsi ilə bağlı suallar hələ də aktuallığını qoruyur.
Türk dövlətləri arasında ikitərəfli münasibətlər son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etsə də, çoxtərəfli əməkdaşlığın eyni dinamika ilə irəlilədiyini söyləmək çətindir. Bu baxımdan, təşkilatın institusional imkanlarının genişləndirilməsi və ortaq iqtisadi mexanizmlərin yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Məsələn, Türkiyə türk dövlətləri arasında ortaq İnkişaf Bankının yaradılması təşəbbüsünü irəli sürüb. Bu layihənin əsas məqsədi üzv ölkələr arasında iqtisadi əlaqələri gücləndirmək, milli valyutalarla ticarətin genişləndirilməsinə şərait yaratmaq və bu proses üçün dayanıqlı hüquqi-institusional platforma formalaşdırmaqdır.
Lakin Ankara tərəfindən irəli sürülən təşəbbüsün digər üzv dövlətlər tərəfindən necə qarşılandığı və onun reallaşdırılması istiqamətində hansı konkret addımların atılacağı hələ tam aydın deyil. Sammit çərçivəsində bu məsələyə münasibətdə üzv ölkələrin mövqelərinin açıq şəkildə ifadə olunmaması da diqqət çəkir.
TDT-nin hərbi bloklaşması məsələsi: Niyə Tokayev bu mövzunu gündəmə gətirir?
Tokayevin çıxışında digər diqqətçəkən məqam Türk Dövlətləri Təşkilatının hərbi alyansa çevrilməsinin yolverilməzliyi ilə bağlı fikirləridir.
Maraqlıdır ki, təşkilatın NATO və ya Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) formatında hərbi bloka çevrilməsi hazırda onun gündəliyində duran əsas məsələlərdən biri deyil. Buna baxmayaraq, Qazaxıstan Prezidentinin bu mövzunu xüsusi vurğulaması müəyyən siyasi suallar doğurur.
Türk dövlətləri arasında müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, hərbi təlimlərin keçirilməsi və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi təbii prosesdir. Lakin bu əməkdaşlıq TDT-nin kollektiv hərbi müdafiə mexanizminə çevrilməsi anlamına gəlmir.
Belə bir şəraitdə Tokayevin hərbi bloklaşma ehtimalına qarşı çıxması təşkilatın mövcud siyasi və institusional çərçivəsinin qorunmasına yönəlmiş mesaj kimi qiymətləndirilə bilər.
Tokayevin Rusiyanın Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv olması ilə bağlı təklifini onun digər bəyanatlarından ayrı şəkildə nəzərdən keçirmək düzgün olmazdı.
Rusiya ilə türk dövlətləri arasında tarixi, iqtisadi və siyasi əlaqələr mövcud olsa da, Moskvanın TDT-yə mümkün üzvlüyü təşkilatın geosiyasi mahiyyətinə, gələcək inkişaf istiqamətinə və üzv dövlətlər arasında maraqlar balansına ciddi təsir göstərə bilər.
Bu kontekstdə Tokayevin həm Rusiyanın təşkilata cəlb olunmasını təklif etməsi, həm də TDT-nin hərbi alyansa çevrilməsinə qarşı çıxması Kremlin regional maraqları ilə müəyyən mənada uzlaşan siyasi mövqe kimi şərh edilə bilər.
Belə yanaşma Türk Dövlətləri Təşkilatının müstəqil geosiyasi aktor kimi formalaşması perspektivləri baxımından da müzakirəyə açıqdır. Bununla belə, Tokayevin mövqeyini yalnız Rusiyanın maraqları ilə izah etmək onun bəyanatlarının arxasında dayanan digər regional və milli amilləri nəzərdən qaçırmaq olardı.
Ankara sammiti Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək inkişafı, iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi və regional təhlükəsizlik məsələləri baxımından mühüm müzakirələrə səhnə oldu. Lakin sammitin əsas müzakirə predmetlərindən biri təşkilatın fəaliyyətinin daha konkret nəticələrə yönəldilməsi və institusional imkanlarının artırılması olmalı idi.
Tokayevin çıxışında səsləndirdiyi fikirlər isə diqqəti TDT-nin gələcək strateji istiqaməti ilə bağlı bir sıra mühüm suallara yönəltdi: təşkilat iqtisadi inteqrasiyanı hansı mexanizmlərlə dərinləşdirəcək, üzv dövlətlər arasında siyasi koordinasiya necə gücləndiriləcək və regional güclərin TDT-yə münasibəti onun inkişafına hansı təsirləri göstərəcək?
Beləliklə, Ankara sammiti yalnız Rusiyanın təşkilata üzvlüyü ilə bağlı qeyri-adi təklifə görə deyil, həm də Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcək geosiyasi mövqeyi və inkişaf modeli ətrafında meydana çıxan suallarla yadda qaldı.
