Məşhur Məmmədov,
Milli Məclisin deputatı
Ukraynalı yazıçı və həkim Viktor Kaçmarikin “Heydər Əliyev – Azərbaycan fenomeninin uydurulmamış tarixi” kitabını oxudum. Kitabla bağlı təəssüratlarım zəngindir. Əsər yalnız Ümummilli Lider Heydər Əliyevin həyat və siyasi fəaliyyətindən bəhs edən kitab deyil, eyni zamanda Azərbaycanı, Azərbaycan xalqının tarixini, milli xarakterini, dövlətçilik ənənələrini və müasir inkişaf yolunu xarici müəllifin gözü ilə təqdim edən genişhəcmli publisistik-tarixi araşdırmadır.
Kitabın müəllifinin ukraynalı yazıçı və həkim olması əsərə xüsusi rəng qatıb. Viktor Kaçmarik Azərbaycan haqqında yalnız müxtəlif mənbələrdən oxuyaraq fikir formalaşdırmayıb. O, Azərbaycanda olub, ölkəmizi görüb, insanlarla ünsiyyətdə olub, onların həyat tərzi, milli-mənəvi dəyərləri, ailəyə və valideynlərə münasibəti barədə şəxsi müşahidələr aparıb. Kitabın ilk səhifələrindən müəllifin Azərbaycan xalqına münasibətində səmimiyyət və şəxsi müşahidənin mühüm yer tutduğu hiss olunur. O, azərbaycanlıların qonaqpərvərliyini, açıqlığını, böyüklərə və valideynlərə ehtiramını xüsusi qeyd edir. Müəllifin Azərbaycana iki səfərdən sonra ölkəmizə yenidən gəlmək istəyini ifadə etməsi də bu şəxsi təəssüratın göstəricisidir.
Əsərin maraqlı tərəflərindən biri də budur ki, müəllif Azərbaycanı ilk növbədə onun insanları ilə tanıyır. O, azərbaycanlıların ailə, valideyn, övlad, sevgi və milli dəyərlər haqqında danışarkən göstərdikləri həssaslığı öz müşahidələri əsasında təsvir edir. Bu baxış Azərbaycan xalqının xarakterinin siyasi və tarixi hadisələrdən kənarda, gündəlik həyat və insan münasibətləri müstəvisində də təqdim edilməsinə imkan verir.
Kitabın əsas xəttini Ulu öndər Heydər Əliyev şəxsiyyəti təşkil edir.
Müəllif Heydər Əliyevin həyat yolunu yalnız yüksək dövlət vəzifələri tutmuş siyasi xadimin bioqrafiyası kimi təqdim etmir. Onun əsərində Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyinin müxtəlif mərhələləri ilə əlaqələndirilən tarixi şəxsiyyət kimi göstərilir. Xüsusilə 1993-cü ildə ölkənin son dərəcə mürəkkəb siyasi vəziyyətində Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı müəllifin diqqət mərkəzindədir.
Əsərdə 1993-cü ilin hadisələri, ölkədəki siyasi böhran, silahlı qarşıdurma təhlükəsi, dövlət idarəçiliyində yaranmış problemlər və cəmiyyətdə sabitliyə olan ehtiyac geniş şəkildə təsvir olunur. Müəllifin yanaşmasına görə, həmin dövrdə Azərbaycan xalqının qarşısında duran ən mühüm məsələlərdən biri dövlətin parçalanmasının və daha böyük qarşıdurmanın qarşısının alınması idi. Bu kontekstdə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı dövlətçilik baxımından dönüş nöqtəsi kimi təqdim edilir.
Müəllifin diqqət çəkdiyi mühüm məqamlardan biri də onun Azərbaycan vətəndaşları ilə apardığı şəxsi söhbətlərdir. O, Azərbaycanda sadə insanlarla danışaraq Heydər Əliyevin 1993-cü ildə niyə xalqın böyük bir hissəsinin dəstəyini qazandığını anlamağa çalışdığını yazır. Müəllifin qeyd etdiyi cavablarda Heydər Əliyevin təcrübəli siyasətçi olması, xalq arasında böyük nüfuza malik olması və ölkədə sabitliyin bərpası ilə bağlı gözləntilər ön plana çıxır.
Bu məqam mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki müəllif Heydər Əliyev fenomenini yalnız rəsmi siyasi mənbələr və tarixi sənədlər vasitəsilə deyil, Azərbaycan vətəndaşlarının öz baxışları üzərindən də anlamağa çalışıb.
Əsərin digər mühüm xüsusiyyəti Heydər Əliyev şəxsiyyətinin dövlətçilik tariximizin bütöv kontekstində təqdim edilməsidir. Kitabda Azərbaycanın qədim tarixi, dövlətçilik ənənələri, Şirvanşahlar, Atabəylər, Səfəvilər dövrü, XIX əsrdə Azərbaycanın bölünməsi, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması, sovet dövrü, repressiyalar, İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycanın və Bakı neftinin rolu, milli azadlıq hərəkatı, 1990-cı ilin Yanvar hadisələri və nəhayət, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsi kimi mühüm mərhələlərə yer verilir.
Müəllif bununla əslində bir fikri önə çıxarır: Heydər Əliyev fenomenini Azərbaycanın dövlətçilik tarixindən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.
Kitabda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə xüsusi diqqət ayrılması da təqdirəlayiqdir. Müəllif 1918-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsini xalqımızın dövlətçilik tarixinin mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirir, Cümhuriyyətin parlament və dövlət institutlarının formalaşdırılması, milli atributların yaradılması, Azərbaycan dilinin dövlət dili elan edilməsi və qadınlara seçki hüququnun verilməsi kimi məsələlərdən bəhs edir.
Müəllifin Azərbaycan tarixini xarici oxucuya təqdim etmək cəhdi bu baxımdan ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Çünki Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərinin Ukraynadan olan bir ziyalının qələmində təqdim olunması ölkəmizin tarixinin və dövlətçilik ənənələrinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması baxımından da maraqlıdır.
Kitabın mühüm hissələrindən biri Heydər Əliyevin sovet dövründəki fəaliyyəti ilə bağlıdır. Müəllif onun Azərbaycanda və daha sonra Moskvada yüksək dövlət vəzifələrində çalışdığı dövrü, siyasi nüfuzunu və SSRİ rəhbərliyində tutduğu mövqeyi müxtəlif hadisələr fonunda təqdim edir. Eyni zamanda, Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdırılmasından sonra üzləşdiyi çətinliklər və 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycana qayıdışı da əsərin əsas mövzuları sırasındadır.
Burada diqqət çəkən başqa bir məqam Heydər Əliyevin yalnız siyasətçi kimi deyil, ailə başçısı və sadə vətəndaş kimi təqdim edilməsidir.
Kitabda Heydər Əliyev və akademik Zərifə Əliyevanın münasibətlərinə geniş yer ayrılması əsərin insani tərəfini gücləndirir. Müəllif onların münasibətlərini ailə, sədaqət, qarşılıqlı hörmət və mənəvi bağlılıq üzərində qurulan böyük sevgi kimi təqdim edir. Zərifə Əliyevanın ağır xəstəlik dövründə Heydər Əliyevlə münasibətlərinə dair kitabda verilən epizodlar müəllifin siyasi liderin arxasında dayanan insanı, ailə məsuliyyətini və şəxsi duyğuları göstərmək cəhdinin nümunəsidir.
Məncə, bu yanaşma kitabın oxucu üçün marağını artıran cəhətlərdəndir. Çünki tarixi şəxsiyyətlər haqqında yazarkən onların yalnız dövlət vəzifələrini, siyasi qərarlarını və fəaliyyətlərini deyil, həm də insan olaraq keçdikləri həyat yolunu göstərmək həmin şəxsiyyətin daha bütöv şəkildə dərk edilməsinə imkan yaradır.
Kitabda Heydər Əliyevin mədəniyyətə münasibətinə də geniş yer verilir. Müəllif onun teatr tamaşalarına, sənət adamları ilə ünsiyyətə və Azərbaycan mədəniyyətinə xüsusi diqqət göstərdiyini vurğulayır. Bu məqam Heydər Əliyevin dövlət idarəçiliyini yalnız siyasi və iqtisadi məsələlərlə məhdudlaşdırmayan, milli mədəniyyəti dövlətçilik siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi qəbul edən lider obrazının formalaşdırılmasına xidmət edir.
Əsərin mənim üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyan istiqamətlərindən biri də Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərinin humanitar ölçüsüdür.
Azərbaycan və Ukrayna xalqları arasında münasibətlər yalnız dövlətlərarası siyasi və iqtisadi əlaqələrdən ibarət deyil. Bu münasibətlərin arxasında qarşılıqlı hörmət, mədəni-humanitar bağlar, insanların bir-birinə olan rəğbəti və xalqların tarixi talelərinə göstərdiyi diqqət dayanır.
Ukraynalı müəllifin Azərbaycan haqqında belə geniş həcmli əsər yazması da bu baxımdan əlamətdardır. Viktor Kaçmarik özünü kitabda Azərbaycanı kənardan müşahidə edən soyuq tədqiqatçı kimi deyil, ölkəmizə səfər etmiş, Azərbaycan insanı ilə ünsiyyətdə olmuş və gördüklərindən təsirlənmiş müəllif kimi təqdim edir.
Onun Azərbaycan xalqı haqqında şəxsi müşahidələri xüsusilə diqqətəlayiqdir. Müəllif azərbaycanlıların qonaqpərvərliyini, ailə dəyərlərinə bağlılığını və böyüklərə hörmətini dəfələrlə vurğulayır. O, Azərbaycanda keçirdiyi vaxtın onda müsbət təəssüratlar yaratdığını, ölkəmizin tarixi və insanları ilə tanış olduqca Azərbaycana marağının daha da artdığını bildirir.
Məhz bu baxımdan kitabı Azərbaycan-Ukrayna münasibətlərinin humanitar və mənəvi aspektini nümayiş etdirən nümunələrdən biri hesab etmək olar.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, müəllif öz ölkəsinin tarixindən və cəmiyyətindən gələn bir ziyalı kimi Azərbaycanın dövlətçilik və milli müstəqillik məsələlərinə xüsusi həssaslıqla yanaşır. Azərbaycanın mürəkkəb tarixi, müstəqillik uğrunda mübarizəsi, dövlət suverenliyinin qorunması və milli həmrəyliyin əhəmiyyəti kitabın müxtəlif bölmələrində əsas mövzulardan birinə çevrilir.
Bu mənada əsər Azərbaycan oxucusuna yalnız öz tariximizə kənardan baxmaq imkanı vermir. Eyni zamanda Ukrayna oxucusunun Azərbaycanı daha yaxından tanıması üçün də müəyyən mənəvi körpü yaradır.
Kitabın başqa bir mühüm xüsusiyyəti müəllifin Azərbaycanı yalnız Heydər Əliyev şəxsiyyəti ətrafında təqdim etməməsidir. Əsərdə Azərbaycanın qədim tarixi, təbii sərvətləri, neft sənayesi, Bakı şəhəri, milli mədəniyyəti, xalqın adət-ənənələri və tarixi yaddaşı haqqında da geniş məlumatlar verilir. Müəllif beləliklə, Heydər Əliyev fenomenini onu yetişdirən və formalaşdıran Azərbaycan mühitindən ayırmır.
Əsərin sonunda müəllif kitabı nə üçün yazdığını daha açıq şəkildə izah edir. O bildirir ki, Azərbaycan onu həm tarixi, həm də coğrafi baxımdan maraqlandırıb və əsas məqsədlərindən biri Azərbaycan tarixini və faktlarını öyrənərək Heydər Əliyevin, eləcə də onun oğlu İlham Əliyevin siyasi yüksəlişini izləmək olub.
Bu etiraf kitabın mahiyyətini anlamaq üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Viktor Kaçmarik üçün Heydər Əliyev şəxsiyyəti Azərbaycanı öyrənmək üçün bir növ açar rolunu oynayıb. Azərbaycanı öyrəndikcə Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinə, Heydər Əliyevin həyat yolunu araşdırdıqca isə Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixinə daha dərindən nəzər salıb.
Hər bir publisistik-tarixi əsər kimi bu kitab da müəllifin şəxsi baxışlarını, qiymətləndirmələrini və emosional yanaşmasını özündə əks etdirir. Ona görə də əsəri akademik tarix dərsliyi kimi deyil, müəllifin araşdırmaları, müxtəlif mənbələrdən topladığı materiallar, şəxsi müşahidələri və siyasi-tarixi baxışları əsasında formalaşmış publisistik-tarixi əsər kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.
Bu məqam kitabın dəyərini azaltmır. Əksinə, əsərin əsas xüsusiyyəti də elə bundadır: müəllif hadisələrə öz baxış bucağından yanaşır, tarixi şəxsiyyətə münasibətini gizlətmir və Azərbaycanla bağlı müşahidələrini oxucu ilə bölüşür.
Mənim fikrimcə, kitabın ən mühüm dəyərlərindən biri Heydər Əliyev şəxsiyyətinə və Azərbaycan dövlətçilik tarixinə xarici müəllifin maraq göstərməsidir.
Bu, xüsusilə Ukrayna kimi Azərbaycanla dostluq və tərəfdaşlıq münasibətlərinə malik ölkənin nümayəndəsinin qələmindən çıxan əsər olduğu üçün diqqətəlayiqdir.
Ulu öndər Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində özünəməxsus yeri olan tarixi şəxsiyyətdir. Onun siyasi fəaliyyəti, dövlətçilik baxışları, ölkənin inkişafına verdiyi töhfələr və milli maraqların müdafiəsi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasət haqqında Azərbaycanda çoxsaylı əsərlər yazılıb. Lakin belə bir şəxsiyyətin xarici müəllif tərəfindən araşdırılması və təqdim edilməsi Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq miqyasda tanıdılması baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır.
Mən hesab edirəm ki, Viktor Kaçmarikin kitabı bu baxımdan diqqətə layiqdir.
Əsərin adı – “Heydər Əliyev. Azərbaycan fenomeninin uydurulmamış tarixi” – müəllifin əsas məqsədini müəyyən mənada ifadə edir. O, Heydər Əliyevin həyat yolunu yalnız bir siyasi bioqrafiya kimi deyil, Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələləri ilə bağlı şəkildə təqdim etməyə çalışır.
Kitabı oxuyarkən bir daha əmin olursan ki, Azərbaycan tarixini və dövlətçilik ənənələrini dərindən anlamadan Heydər Əliyev fenomenini tam şəkildə dərk etmək mümkün deyil. Eyni zamanda, Heydər Əliyevin siyasi irsini araşdırmaq Azərbaycanın XX əsrin ikinci yarısı və müstəqillik dövrü tarixinin mühüm səhifələrini daha yaxından öyrənməyə imkan verir.
Ukraynalı yazıçı və həkim Viktor Kaçmarik Ümummilli Lider Heydər Əliyevə həsr etdiyi bu kitabış təqdirəlayiq hesab edirəm.
Çünki xalqlar arasında münasibətlərin möhkəmlənməsində kitabların, mədəniyyətin, ədəbiyyatın və ziyalılar arasında dialoqun rolu çox böyükdür. Bəzən bir kitabın yaratdığı mənəvi körpü uzun siyasi danışıqlardan daha güclü təsir göstərə bilir.
Viktor Kaçmarikin əsəri də bu baxımdan Azərbaycan və Ukrayna xalqları arasında mövcud olan qarşılıqlı hörmət və humanitar əlaqələrin daha bir nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Fikrimcə, bu kitab Azərbaycanı xaricdən öyrənmək, öz tariximizə başqa bir baxış bucağından nəzər salmaq və Heydər Əliyev şəxsiyyətinin beynəlxalq maraq doğuran tərəflərini görmək baxımından maraqlı əsərdir.
Ən əsası isə, əsərin müəllifi Azərbaycanı yalnız siyasi hadisələr məkanı kimi deyil, qədim tarixə, zəngin mədəniyyətə, möhkəm ailə və milli dəyərlərə malik, qonaqpərvər və öz dövlətçiliyinə bağlı insanların yaşadığı ölkə kimi təqdim edir.
Bu baxımdan “Heydər Əliyev. Azərbaycan fenomeninin uydurulmamış tarixi” kitabını Azərbaycan haqqında xarici müəllif tərəfindən yazılmış maraqlı publisistik-tarixi əsər kimi dəyərləndirir, müəllif Viktor Kaçmarikin Azərbaycan tarixinə, Heydər Əliyev şəxsiyyətinə və ölkələrimiz arasında humanitar əlaqələrə göstərdiyi marağı yüksək qiymətləndirirəm.
Düşünürəm ki, belə əsərlər Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın və mənəvi yaxınlığın gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan-Ukrayna dostluğu və əməkdaşlığı yalnız siyasi münasibətlər deyil, həm də insanların, ziyalıların, mədəniyyətlərin və ortaq mənəvi dəyərlərin yaxınlığı üzərində qurulmalıdır.
Viktor Kaçmarikin bu kitabı da həmin mənəvi yaxınlığın ifadəsi kimi xüsusi diqqətə layiqdir.
