Şərqi Aralıq dənizində enerji rəqabəti artıq yalnız qaz yataqlarının kimə məxsus olması məsələsi ilə məhdudlaşmır. Əsas sual hasil edilən qazın hansı infrastruktur vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılacağı və bu marşrutların kim tərəfindən nəzarətdə saxlanılacağıdır. Bu baxımdan Misir və Türkiyə regionun enerji və təhlükəsizlik arxitekturasında bir-birini tamamlayan imkanlara malik iki mühüm aktor kimi önə çıxır.
“Middle East Monitor”un təhlilinə görə, Misirin əsas üstünlüyü onun qazın emalı və ixracı üçün mövcud infrastrukturudur. Zahr, Tamar və Leviathan kimi yataqların, eləcə də Kipr sahillərindəki yataqların potensialından tam istifadə etmək üçün regionda güclü nəql və mayeləşdirmə imkanlarına ehtiyac var. Misirin İdku və Damietta şəhərlərində yerləşən LNG terminalları bu baxımdan ölkəyə strateji üstünlük verir.
Lakin Qahirənin mövqeyi əvvəlki qədər rahat deyil. Misirdə daxili qaz hasilatının azalması və tələbatın artması ölkəni LNG idxalına yenidən müraciət etməyə məcbur edib. Bu isə ixrac üçün mövcud qaz həcmini məhdudlaşdırır. Beləliklə, Misir öz LNG infrastrukturundan tam istifadə etmək üçün İsrail və gələcəkdə Kiprdən əlavə qaz təchizatına ehtiyac duyur.
Burada qarşılıqlı asılılıq yaranır: İsrail və Kipr qazı bazara çıxarmaq üçün Misirin terminallarına, Misir isə terminallarını tam gücü ilə işlətmək üçün onların qazına ehtiyac duyur.
Türkiyənin üstünlüyü: tranzit və infrastruktur
Türkiyə isə enerji sisteminə fərqli mövqedən daxil olur. Ankara böyük qaz ehtiyatlarına malik olmasa da, boru kəmərləri, LNG terminalları, üzən yenidən qazlaşdırma və saxlama qurğuları, qaz anbarları və Avropa bazarlarına çıxış imkanları hesabına regional enerji mərkəzinə çevrilməyə çalışır.
Bu baxımdan Türkiyə ilə Misirin enerji potensialları bir-birini tamamlayır. Misir Aralıq dənizi qazının emalı və ixracı üçün mühüm infrastruktur təqdim edir, Türkiyə isə tranzit və Avropa bazarlarına çıxış baxımından üstün mövqeyə malikdir.
Son illərdə Ankara ilə Qahirə arasında münasibətlərin normallaşması bu istiqamətdə praktiki əməkdaşlıq üçün imkan yaradıb. 2024-cü ildə Türkiyənin BOTAŞ və Misirin EGAS şirkətləri qaz və LNG ticarəti, infrastruktur və texniki əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi barədə razılığa gəliblər. 2025-ci ildə isə Türkiyə Misirin yay aylarında artan enerji tələbatını qarşılamaq üçün üzən LNG yenidən qazlaşdırma və saxlama qurğusu təqdim edib.
Bu addımlar göstərir ki, siyasi fikir ayrılıqları qalmaqda davam etsə də, enerji sahəsində qarşılıqlı iqtisadi maraqlar Ankara və Qahirəni əməkdaşlığa sövq edə bilər.
Şərqi Aralıq dənizində əsas problem – siyasi parçalanma
Regionun enerji potensialının qarşısında duran əsas maneələrdən biri isə siyasi və hüquqi mübahisələrdir. Türkiyə ilə Yunanıstan və Kipr arasında dəniz sərhədləri, eksklüziv iqtisadi zonalar və qaz yataqlarının işlənməsi məsələlərində ciddi fikir ayrılıqları mövcuddur.
2019-cu ildə yaradılan Şərqi Aralıq dənizi Qaz Forumu da bu parçalanmanı tam aradan qaldıra bilməyib. Misir, Kipr, Yunanıstan, İsrail, İtaliya, İordaniya və Fələstinin daxil olduğu forumda Türkiyənin iştirak etməməsi regional enerji siyasətinin Ankara olmadan formalaşmasına gətirib çıxarıb.
Türkiyə üçün Misirin bu strukturlarda mühüm rol oynaması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Qahirə ilə yaxınlaşma Ankaraya Şərqi Aralıq dənizi enerji sisteminə dolayı yolla daha geniş çıxış imkanı verə bilər.
Məkkə Paktı enerji xəritəsini dəyişə bilərmi?
Bu prosesə yeni təhlükəsizlik ölçüsü də əlavə olunur. 7 avqust 2026-cı ildə Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında imzalanan Birgə Müdafiə Sazişi regional təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi baxımından diqqət çəkir.
Sazişdə birbaşa enerji öhdəlikləri nəzərdə tutulmasa da, onun potensial dolayı təsirləri əhəmiyyətlidir. Dəniz yollarının təhlükəsizliyi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, limanların və enerji infrastrukturlarının qorunması investisiya mühitinə təsir göstərə bilər.
Ancaq burada ehtiyatlı yanaşmaq lazımdır. Müdafiə sazişi avtomatik olaraq yeni enerji dəhlizləri yaratmır. Bunun üçün investisiya, tranzit razılaşmaları, siyasi sabitlik və mühəndislik layihələri lazımdır.
Ankara Misiri niyə istəyir?
Türkiyənin Misirin bu təhlükəsizlik mexanizminə qoşulmasında marağı təsadüfi deyil. Misir həm böyük hərbi potensiala malikdir, həm Süveyş kanalına nəzarət edir, həm də Aralıq və Qırmızı dənizlərdə strateji mövqeyə sahibdir.
Misirin iştirakı ittifaqın coğrafi əhatəsini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə bilər. Bu, Türkiyəyə Körfəz ölkələri, Şərqi Aralıq dənizi və Avropa arasında daha güclü geosiyasi bağlantı yaratmaq imkanı verər.
Bundan başqa, Misirin iştirakı Türkiyənin regional enerji sistemindəki mövqeyini də gücləndirə bilər. Ankara Misirin LNG infrastrukturu ilə öz qaz saxlama, yenidən qazlaşdırma və Avropaya nəql imkanlarını bir-birinə bağlamaq istəyərsə, yeni enerji marşrutlarının formalaşması mümkündür.
Qahirə niyə ehtiyatlı davranır?
Bununla belə, Misirin ittifaqa qoşulması heç də avtomatik görünmür. Qahirə bir tərəfdən Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı ilə münasibətlərini inkişaf etdirmək, digər tərəfdən isə İsrail, ABŞ, Yunanıstan, Kipr, BƏƏ və Hindistanla mövcud əlaqələrini qorumaq məcburiyyətindədir.
Misir üçün əsas risklərdən biri kollektiv müdafiə öhdəliyinin ölkəni regiondakı mümkün hərbi qarşıdurmalara cəlb etməsidir. İran, husilər və İsrail ətrafında yaranan təhlükəsizlik böhranları fonunda Qahirə özünün vasitəçi və balanslaşdırıcı rolunu qorumağa çalışır.
Bu səbəbdən Misirin daha çox konkret sahələr üzrə əməkdaşlığa üstünlük verməsi mümkündür. Hava hücumundan müdafiə, dəniz təhlükəsizliyi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və enerji infrastrukturlarının qorunması kimi istiqamətlər Qahirə üçün tammiqyaslı kollektiv müdafiə öhdəliyindən daha cəlbedici ola bilər.
“Dörd Dəniz” ideyası və yeni regional dəhliz axtarışı
Türkiyənin regional strategiyasının digər istiqaməti Fars körfəzi, Xəzər, Aralıq və Qara dənizləri birləşdirəcək “Dörd Dəniz” konsepsiyasıdır.
Bu ideyanın reallaşması Türkiyəni Yaxın Şərq və Avropa arasında əsas tranzit mərkəzlərdən birinə çevirə bilər. İraq, Suriya və Türkiyə üzərindən mümkün enerji və nəqliyyat marşrutları Körfəz ölkələrinin Avropa bazarlarına çıxışını asanlaşdıra bilər.
Lakin layihənin qarşısında ciddi maneələr dayanır. Suriya və İraqda infrastruktur problemləri, təhlükəsizlik riskləri, siyasi qeyri-sabitlik və maliyyələşmə məsələləri hələ də həll olunmayıb.
Bu səbəbdən “Dörd Dəniz” hazırda konkret enerji layihəsindən daha çox uzunmüddətli geosiyasi konsepsiya kimi qiymətləndirilə bilər.
Nəticə: enerji yataqlarından daha vacib olan marşrutlardır
Şərqi Aralıq dənizində yeni mərhələ başlayır. Artıq əsas rəqabət yalnız qaz yataqlarına sahib olmaq uğrunda deyil, həmin qazın emalı, nəqli, təhlükəsizliyi və Avropa bazarlarına çatdırılması üzərində nəzarət uğrundadır.
Misir LNG infrastrukturu və Süveyş kanalına çıxışı ilə, Türkiyə isə tranzit imkanları və Avropa enerji bazarları ilə əlaqələri ilə bu sistemin iki mühüm halqasını təşkil edir.
Ankaranın Qahirəni daha geniş regional təhlükəsizlik mexanizminə cəlb etmək istəyi də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Türkiyə üçün Misirin iştirakı həm geosiyasi çəkini artırır, həm də Şərqi Aralıq dənizi ilə Körfəz arasında yeni əlaqə yarada bilər.
Lakin siyasi ittifaqların yaradılması hələ enerji dəhlizlərinin qurulması demək deyil. Əgər Ankara və Qahirə münasibətləri real enerji müqavilələri, infrastruktur layihələri və dəniz təhlükəsizliyi üzrə əməkdaşlıqla möhkəmləndirə bilsələr, Şərqi Aralıq dənizində yeni regional balans formalaşa bilər.
Əks halda, mövcud siyasi və dəniz mübahisələri enerji potensialının reallaşmasını məhdudlaşdırmaqda davam edəcək.
Əsas məsələ artıq “kimdə qaz var?” sualı deyil. Əsas sual qazın kim tərəfindən, hansı marşrutla və hansı təhlükəsizlik təminatları altında bazara çıxarılacağıdır.
