Ukraynanın F-16 qırıcıları ilə bağlı əsas problemlərdən biri təyyarələrin özündən daha çox onların silah təminatı ilə əlaqədardır. “The War Zone”un (TWZ) məlumatına görə, Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələrində hava-hava raketlərinin çatışmazlığı elə bir həddə çatıb ki, bəzi missiyalarda pilotlar Rusiya hava təhdidlərinə qarşı təyyarələrin bort toplarından istifadə etməyə məcbur qalırlar.
Məlumata görə, Ukrayna tərəfi ölkəyə daxil olan raket daşımalarını diqqətlə izləyir və silahların təyyarələrə çatdırılmasına qədər qalan vaxtı hesablayır. Əsas narahatlıq yeni raket partiyalarının Rusiyanın növbəti genişmiqyaslı hava hücumlarından əvvəl Ukraynaya çatdırılıb-çatdırılmayacağıdır.
Ukrayna hərbçisi olduğunu bildirən və “Phantom” çağırış adı ilə çıxış edən komandir də raket təminatındakı problemin mövcud olduğunu təsdiqləyib.
“Silahsız istənilən təyyarə faydasızdır”, – deyə o bildirib.
F-16-ların Ukraynanın hava müdafiəsində rolu
Ukrayna 2024-cü ilin yayından etibarən F-16 qırıcılarından istifadə edir. Bu təyyarələr ölkənin çoxqatlı hava müdafiə sisteminin mühüm elementlərindən birinə çevrilib.
F-16-ların əsas vəzifələrindən biri Rusiyanın pilotsuz uçuş aparatları və qanadlı raketlərinə qarşı mübarizə aparmaqdır. Qırıcılar eyni zamanda Rusiya təyyarələrinə qarşı hava döyüşlərində istifadə oluna bilər.
“Phantom”un sözlərinə görə, Ukrayna F-16-lardan ilk növbədə ölkənin kritik infrastrukturunu qorumaq üçün istifadə edir. Qanadlı raketlər isə əsas hədəflərdən biri hesab olunur.
Bu yanaşma F-16-ların Ukrayna üçün yalnız klassik hava üstünlüyü platforması olmadığını göstərir. Onlar həm də hava hücumundan müdafiə sisteminin bir hissəsi kimi fəaliyyət göstərirlər.
Əsas problem: AIM-120 və AIM-9 ehtiyatları
Ukrayna F-16-larının əsas silahları arasında AIM-120 AMRAAM orta mənzilli və AIM-9 Sidewinder qısa mənzilli hava-hava raketləri yer alır.
Məhz bu raketlərin sayının məhdud olması F-16-ların döyüş effektivliyinə birbaşa təsir göstərə bilər. Müasir hava döyüşlərində qırıcının üstünlüyü yalnız uçuş xüsusiyyətlərindən deyil, onun hansı raketlərlə və neçə raketlə təchiz edilməsindən asılıdır.
Raket ehtiyatları azaldıqda pilotların alternativ imkanları əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşır. Belə vəziyyətdə təyyarənin bort topundan istifadə etmək mümkün olsa da, bu üsul raket tətbiqi ilə müqayisədə daha yüksək risk yaradır.
Xüsusilə kiçik və sürətli hədəflərə qarşı topdan effektiv istifadə pilotdan yüksək dəqiqlik və yaxın məsafədə manevr tələb edir. Gecə şəraitində isə risk daha da artır.
Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələri 2025-ci ilin mayında bir F-16 pilotunun təyyarədən katapult etməzdən əvvəl bort topundan istifadə edərək üç hədəfi məhv etdiyini açıqlamışdı. Bu hadisə topun alternativ silah kimi real döyüş şəraitində istifadə oluna bildiyini göstərsə də, onun hava-hava raketlərini tam əvəz etmədiyi aydındır.
Problem yalnız F-16-larla məhdudlaşmır
Ukraynanın qarşılaşdığı silah çatışmazlığı F-16-larla məhdudlaşmır. Ölkənin yerüstü hava hücumundan müdafiə sistemlərində istifadə olunan raketlərə də ciddi tələbat var.
Xüsusilə “Patriot” sistemləri üçün nəzərdə tutulan tutucu raketlərin ehtiyatları mühüm məsələ olaraq qalır. Bu sistemlər Ukraynanın ballistik raketlərə qarşı müdafiəsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Lakin tutucu raketlərə qlobal tələbat artıb. Yaxın Şərqdəki münaqişələr və müxtəlif ölkələrin hava hücumundan müdafiə imkanlarını gücləndirmək cəhdləri mövcud istehsal güclərinə əlavə təzyiq yaradır.
Belə şəraitdə Ukraynanın problemi yalnız Qərb ölkələrinin silah göndərib-göndərməməsi deyil. Daha fundamental məsələ lazımi silahların davamlı və kifayət qədər həcmdə istehsal olunmasıdır.
NASAMS və AMRAAM üzrə əlavə yük
Məsələni daha da mürəkkəbləşdirən amillərdən biri AIM-120 raketlərinin yalnız F-16-larda istifadə edilməməsidir.
AMRAAM raketləri Ukraynanın NASAMS hava hücumundan müdafiə sistemlərində də istifadə olunur. Bu sistemlər əsasən qanadlı raketlər və pilotsuz uçuş aparatları kimi hava hədəflərinin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.
Nəticədə eyni tip raketə həm aviasiya, həm də yerüstü hava müdafiəsi tərəfindən ehtiyac yaranır. Bu isə məhdud ehtiyatların müxtəlif istiqamətlər arasında bölüşdürülməsini tələb edir.
Başqa sözlə, Ukrayna üçün məsələ sadəcə “F-16-lara daha çox raket vermək” deyil. Hava müdafiəsinin müxtəlif elementləri arasında silah ehtiyatlarının optimal bölüşdürülməsi də strateji əhəmiyyət daşıyır.
Kiyev Qərbdən nə gözləyir?
“Phantom” Qərb tərəfdaşlarını yalnız hazır silah sistemlərinin və raketlərin göndərilməsi ilə kifayətlənməməyə çağırıb. Onun fikrincə, uzunmüddətli həll yolu istehsal imkanlarının genişləndirilməsindən keçir.
Bu yanaşma Ukraynanın müharibənin əvvəlindən üzləşdiyi əsas problemlərdən birini göstərir: müasir silah sistemlərinin sayının artırılması ilə yanaşı, onların sursat təminatının da uzun müddət davam etdirilməsi lazımdır.
Ukrayna tərəfi həmçinin raket istehsalında istifadə olunan yüksək texnologiyalı komponentlərin Rusiyaya üçüncü ölkələr vasitəsilə çatdırılmasının qarşısının alınmasını istəyir.
“Phantom” Rusiyanın raket istehsalında istifadə etdiyi komponentlərin üçüncü ölkələr üzərindən əldə edilməsinə qarşı daha sərt sanksiyaların tətbiq edilməsini vacib sayır.
Bu məsələ müharibənin texnoloji tərəfinin getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandığını göstərir. Müasir raket sistemlərinin istehsalı yalnız hərbi sənaye müəssisələrindən deyil, elektronika və digər yüksək texnologiyalı komponentlərdən ibarət mürəkkəb beynəlxalq təchizat zəncirindən asılıdır.
Qarşıdakı aylar niyə əhəmiyyətlidir?
Ukraynanın hava müdafiəsi üçün əsas sınaqlardan biri qarşıdakı aylarda Rusiyanın hava hücumlarının intensivliyi ola bilər.
Moskva əvvəlki illərdə qış aylarında Ukraynanın enerji infrastrukturu və digər kritik obyektlərinə qarşı hava hücumlarını artırıb. Əgər oxşar kampaniya yenidən genişmiqyaslı xarakter alarsa, Ukraynanın F-16-lar, NASAMS və “Patriot” sistemləri üçün raket ehtiyatlarına tələbat daha da yüksələ bilər.
Bu baxımdan F-16-ların sayının artırılması özü-özlüyündə kifayət deyil. Təyyarələrin effektivliyi onların pilotları, texniki xidməti, radar və digər hava müdafiə sistemləri ilə inteqrasiyası və ən əsası, davamlı sursat təminatı ilə müəyyən olunur.
Nəticə
Ukraynanın F-16 proqramında əsas risklərdən biri qırıcıların özünün çatışmazlığı deyil, onların döyüş imkanlarını təmin edən raket ehtiyatlarının məhdudluğudur.
AIM-120 və AIM-9 raketlərinin çatışmazlığı pilotların daha riskli taktikalara, o cümlədən bort toplarından istifadəyə müraciət etməsinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, AMRAAM raketlərinə həm F-16-lar, həm də NASAMS sistemləri tərəfindən ehtiyac duyulması problemi daha da mürəkkəbləşdirir.
Bu mənzərə Ukraynanın hava müdafiəsinin davamlılığının yalnız yeni qırıcıların və sistemlərin göndərilməsindən asılı olmadığını göstərir. Əsas məsələ onların uzunmüddətli sursat təminatının, istehsal güclərinin və texniki-logistika zəncirinin nə dərəcədə dayanıqlı olmasıdır.
Əgər Qərb ölkələri Ukraynaya yalnız ayrı-ayrı silah partiyaları deyil, davamlı istehsal və təchizat imkanları təqdim edə bilsələr, F-16 proqramının effektivliyi əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. Əks halda, ən müasir qırıcıların belə imkanları mövcud raket ehtiyatlarının həcmi ilə məhdudlaşacaq.
