Türkiyə ilə İsrail arasında potensial bir qarşıdurma və ya müharibə ssenarisi Azərbaycanı hər iki tərəfdən ciddi təzyiqlərlə üz-üzə qoya bilər. Ankaranın öz opponentinə neft tədarükünün dayandırılmasını tələb etməsi və ya sərt böhran şəraitində həmin həcmlərin Türkiyə bazarına yönəldilməsini istəməsi Bakı üçün mürəkkəb geosiyasi və iqtisadi dilemma yarada bilər.
AZE.US redaksiyasının hazırladığı təhlildə qeyd olunur ki, belə bir ssenaridə Azərbaycan eyni anda həm Türkiyə ilə müttəfiqliyini, həm İsraillə strateji tərəfdaşlığını, həm də öz ixrac gəlirlərini qorumaq məcburiyyətində qalacaq.
Neft ticarəti: Əsas təzyiq nöqtəsi
Azərbaycan uzun illərdir ki, həm Ankara, həm də Təl-Əvivlə sıx münasibətlər qoruyub saxlayır. Lakin birbaşa hərbi münaqişə ticarət xarakterli qərarları bir anda tərəflərdən birinə dəstək kimi qiymətləndirilən siyasi testə çevirə bilər.
İsrailin təchizatındakı rolumuz genişdir. Belə ki, “Kpler”in məlumatlarına istinadən bildirilir ki, 2025-ci ildə Azərbaycan xam nefti İsrailin idxalının 46.4%-ni təşkil edib. Türkiyənin Ceyhan limanından gündəlik təxminən 94 min barrel neft yola salınır.
Neft Xəzər dənizindən Aralıq dənizinə Bakı–Tbilisi–Ceyhan (BTC) kəməri vasitəsilə çatdırılır. Burada maraqlı kontrast yaranır: neft Azərbaycandır, alıcı İsraildir, yükləmə limanı isə Türkiyədə yerləşir. Müharibə şəraitində Ankaranın öz ərazisindən opponentinə neft axınının davam etməsini cəmiyyətə izah etməsi son dərəcə çətin olardı.
Ankaranın tələbləri və iqtisadi risklər
Hərbi risklər və ya sanksiyalar səbəbindən Türkiyənin tədarük zəncirləri pozularsa, Ankara neftin İsrail əvəzinə birbaşa Türkiyəyə göndərilməsini tələb edə bilər. Bununla belə, Azərbaycan üçün bu keçid birmənalı olmaya bilər:
Türkiyə alıcıları bazar qiymətləri ilə etibarlı ödənişlər təklif edərsə, əlavə satışlar sərfəli ola bilər. Lakin müttəfiqlik həmrəyliyi güzəştlərə, ödəniş təxirəsalmalarına və ya kommersiya şərtlərindən asılı olmayaraq tədarük öhdəliklərinə bağlansaydı, Azərbaycan üçün maliyyə itkiləri qaçılmaz olardı.
Bundan başq,a Ceyhanla hərəkət edən neft yalnız Bakının təkrar qərarı ilə idarə olunmur. Təchizat zəncirində müxtəlif şirkətlər iştirak edir, mövcud müqavilələr və yük sahiblərinin hüquqları qüvvədə qalır. Bu da Azərbaycanın sərbəst hərəkət imkanlarını məhdudlaşdırır.
Qarşılıqlı asılılıq və Bakının manevr imkanları
Asılılıq birtərəfli deyil: Bakının Türkiyə və İsrailə ehtiyacı olduğu kimi, hər iki dövlət də Azərbaycana ehtiyac duyur.
İsrail neft tədarükünün əhəmiyyətli bir hissəsini əvəz etməli olar ki, bu da müharibə şəraitində zaman və əlavə xərclər tələb edər.
Türkiyə tranzitin, investisiyaların və enerji obyektlərinin sabit işləməsində maraqlıdır. Məsələn, SOCAR Türkiyəyə məxsus STAR Neft Emalı Zavodunun illik gücü 13 milyon ton təşkil edir və şirkətin məlumatına görə, Türkiyənin neft məhsullarına olan tələbatının təxminən 20%-ni ödəyir.
Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycana təhdid və ya təcavüz zamanı məsləhətləşmələr aparmaq öhdəliyi qoyur, lakin neft tədarükü ilə bağlı hər hansı xüsusi tələb ayrıca müzakirə edilməlidir.
Ekspertlərin qiymətləndirməsinə görə, qısamüddətli münaqişədə Bakının əsas strategiyası atəşkəsə nail olmaq, mövcud müqavilələri qorumaq və neft üzrə ultimatumlardan yayınmaq olardı. Lakin müharibənin uzandığı təqdirdə Ankara həmrəylik, İsrail isə etibarlı təchizat gözləyəcək.
Azərbaycanın əsas vəzifəsi hərbi-siyasi təzyiqlər qarşısında öz ticarət şərtlərini müəyyən etmək hüququnu qoruyub saxlamaqdır. Əks təqdirdə, neft yenə də satılacaq, lakin onun qiyməti və şərtləri digər dövlətlərin siyasi tələbləri ilə formalaşacaq.pressklub
