Yer kürəsi kosmosdan baxdıqda mavi planet kimi görünür. Bunun əsas səbəbi planetimizin böyük hissəsinin su ilə örtülü olmasıdır. Alimlərin hesablamalarına görə Yer səthinin təxminən üçdə iki hissəsi okeanlar, dənizlər, göllər və digər su hövzələri ilə əhatə olunub. Lakin paradoksal görünən məqam ondan ibarətdir ki, bu qədər böyük su ehtiyatına malik planetdə milyonlarla insan içməli su çatışmazlığından əziyyət çəkir. Son illərdə su problemi artıq regional deyil, qlobal təhlükə kimi qiymətləndirilir və beynəlxalq təşkilatların əsas müzakirə mövzularından birinə çevrilib.
Hazırda dünyanın müxtəlif bölgələrində milyonlarla insan gündəlik təmiz və təhlükəsiz su əldə etməkdə çətinlik yaşayır. Xüsusilə Afrika, Yaxın Şərq və bəzi Asiya ölkələrində içməli su problemi sosial və humanitar böhranın əsas səbəblərindən birinə çevrilib. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, əhali artımı, iqlim dəyişiklikləri və ətraf mühitin çirklənməsi gələcək illərdə vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər.
Dünyada su probleminin böyüməsinin əsas səbəbləri
Ekspertlərin fikrincə, Yer kürəsində su çatışmazlığının yaranmasının bir neçə əsas səbəbi var. Ən vacib amillərdən biri dünya əhalisinin sürətlə artmasıdır. Əhalinin çoxalması ilə yanaşı insanların gündəlik suya tələbatı da yüksəlir. Şəhərlərin genişlənməsi, sənayeləşmənin sürətlənməsi və kənd təsərrüfatında istifadə olunan suyun həcminin artması mövcud ehtiyatlara ciddi təzyiq göstərir.
Digər mühüm problem iqlim dəyişiklikləridir. Son illərdə temperaturun yüksəlməsi nəticəsində bir çox regionlarda quraqlıq artır, çayların səviyyəsi aşağı düşür və bəzi su mənbələri tamamilə quruyur. Əvvəllər uzun illər sabit qalan təbii su dövranı artıq ciddi dəyişikliklərə məruz qalır.
Bundan başqa, sənaye tullantıları və ekoloji çirklənmə də su ehtiyatlarının azalmasına səbəb olan əsas faktorlar sırasındadır. Bir çox ölkələrdə istehsalat müəssisələrinin tullantıları çaylara, göllərə və yeraltı su mənbələrinə axıdılır. Bu isə içməli su ehtiyatlarının keyfiyyətini aşağı salır və istifadəyə yararsız hala gətirir.
“Su varsa həyat var” prinsipi
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, su sadəcə təbii resurs deyil, həyatın əsas mənbəyidir. İnsan orqanizmi uzun müddət qidasız qala bilsə də, susuz yaşamaq mümkün deyil. Buna görə də “Su varsa həyat var” ifadəsi müasir dövrdə daha aktual səslənir.
İçməli su problemi olan regionlarda insanlar yalnız susuzluqdan əziyyət çəkmirlər. Su çatışmazlığı kənd təsərrüfatına ciddi zərər vurur, məhsuldarlığı azaldır və ərzaq qıtlığı yaradır. Əkin sahələrinin susuz qalması bazarda məhsul qiymətlərinin artmasına səbəb olur ki, bu da xüsusilə kasıb ölkələr üçün böyük təhlükə hesab edilir.
Eyni zamanda təmiz suya çıxış imkanının məhdud olması insanların sağlamlığına da mənfi təsir göstərir. Çirkli və ekoloji baxımdan təhlükəli sudan istifadə edən insanlar arasında yoluxucu xəstəliklər daha sürətlə yayılır. Mütəxəssislər bildirirlər ki, bəzi ölkələrdə geniş yayılan epidemiyaların əsas səbəblərindən biri məhz keyfiyyətsiz su istifadəsidir.
Çirkli su və yoluxucu xəstəliklər
Təmiz su çatışmazlığı olan bölgələrdə insanlar bəzən məcbur qalaraq təhlükəli və çirklənmiş su mənbələrindən istifadə edirlər. Bu isə müxtəlif bakteriyaların, virusların və parazitlərin yayılmasına səbəb olur. Xüsusilə kanalizasiya sistemlərinin zəif inkişaf etdiyi ölkələrdə su vasitəsilə yayılan xəstəliklər ciddi problem olaraq qalır.
Ekspertlər bildirirlər ki, dünyanın bəzi yoxsul regionlarında uşaqlar arasında ölüm hallarının əsas səbəblərindən biri məhz çirkli sudur. Təmiz suya çıxış imkanının olmaması həm də səhiyyə sisteminə əlavə yük yaradır və sosial problemləri dərinləşdirir.
Yer kürəsində su çox olsa da niyə içməli su azdır?
Bir çox insanı düşündürən əsas suallardan biri budur: Yer səthinin böyük hissəsi su ilə örtülü olduğu halda niyə içməli su çatışmazlığı yaşanır? Alimlər bu suala belə cavab verirlər: Yer üzərindəki suyun böyük hissəsi duzlu okean və dəniz sularından ibarətdir. İnsanların istifadə edə biləcəyi şirin su ehtiyatları isə ümumi su ehtiyatlarının çox kiçik hissəsini təşkil edir.
Mövcud şirin su ehtiyatlarının da əhəmiyyətli hissəsi buzlaqlarda və ya yeraltı qatlarda yerləşir. İnsanların birbaşa istifadə edə bildiyi su mənbələri isə çaylar, göllər və yeraltı sular hesab olunur. Məhz bu ehtiyatların azalması hazırda dünyanı ciddi narahat edən məsələlərdən biridir.
Mədən sənayesi və su ehtiyatlarına təhlükə
Ekoloqlar qeyd edirlər ki, bəzi ölkələrdə mədənçıxarma sənayesinin inkişafı da içməli su mənbələrinə mənfi təsir göstərir. Xüsusilə Afrika ölkələrində fəaliyyət göstərən bəzi şirkətlərin tullantılarının su hövzələrinə qarışması nəticəsində ciddi ekoloji problemlər yaranır.
Kimyəvi maddələrin çaylara və yeraltı su qatlarına sızması həmin ərazilərdə yaşayan insanların sağlamlığı üçün böyük təhlükə yaradır. Su mənbələrinin zəhərlənməsi nəticəsində bəzi bölgələrdə içməli su tamamilə yararsız vəziyyətə düşür.
Ekspertlər bildirirlər ki, temperaturun yüksəlməsi qrunt sularının səviyyəsinə də mənfi təsir göstərir. Yeraltı su ehtiyatlarının azalması isə gələcəkdə bir çox ölkələrin ciddi su böhranı ilə üzləşəcəyini göstərir.
Çıxış yolları və yeni texnologiyalar
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yaxın onilliklərdə içməli su ilə bağlı problemlər daha da dərinləşəcək. Buna görə də alternativ həll yollarının tapılması artıq zərurətə çevrilib.
Hazırda dünyanın müxtəlif ölkələrində yağış sularının toplanması, tullantı sularının təkrar emalı və dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması kimi texnologiyalar tətbiq olunur. Xüsusilə su ehtiyatları məhdud olan ölkələr dəniz suyunun emalı sahəsində böyük layihələr həyata keçirirlər.
Bununla yanaşı, kənd təsərrüfatında sudan qənaətlə istifadə edən yeni suvarma sistemləri də geniş yayılmağa başlayıb. Damcı üsulu ilə suvarma texnologiyası su itkisinin qarşısını almaq üçün ən səmərəli üsullardan biri hesab olunur.
Ən çox su problemi yaşayan ölkələr
Hazırda dünyada içməli su çatışmazlığından əziyyət çəkən insanların böyük hissəsi Hindistan və Çin kimi əhalisi çox olan ölkələrdə yaşayır. Bununla yanaşı Pakistan, Banqladeş, Meksika, Braziliya və bəzi Afrika dövlətləri də ciddi su problemi ilə üzləşirlər.
Ekspertlərin hesablamalarına görə, hazırda təxminən 4 milyarda yaxın insan ilin müəyyən dövrlərində su çatışmazlığı yaşayır. Bu göstəricinin gələcəkdə daha da artacağı ehtimal edilir.
BMT hesabatları və qlobal xəbərdarlıqlar
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı hər il yayımladığı hesabatlarda iqlim dəyişikliklərinin su ehtiyatlarına ciddi təsir göstərdiyini bildirir. Hesabatlarda qeyd olunur ki, qlobal temperaturun yüksəlməsi nəticəsində bəzi regionlarda səhralaşma prosesi sürətlənib və içməli su ehtiyatları azalmağa başlayıb.
BMT ekspertləri xəbərdarlıq edirlər ki, gələcəkdə su qıtlığı yalnız ekoloji deyil, həm də siyasi və iqtisadi problemlərə səbəb ola bilər. Su ehtiyatları uğrunda rəqabətin artması dövlətlər arasında gərginlik yarada biləcək əsas risklərdən biri hesab olunur.
Azərbaycanda su ehtiyatları və gələcək risklər
Azərbaycan da iqlim dəyişikliklərinin təsirini hiss edən ölkələr sırasındadır. Son illərdə bəzi bölgələrdə su ehtiyatlarının azalması və quraqlıq hallarının artması müşahidə edilir. Mütəxəssislər bildirirlər ki, gələcəkdə suya tələbatın daha da yüksəlməsi yeni həll yollarının tətbiqini vacib edir.
Bu istiqamətdə dövlət tərəfindən müəyyən təşəbbüslər irəli sürülür. Dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması, yağış və tullantı sularının texniki emalı ilə bağlı layihələr artıq müzakirə olunur.
Ekoloqlar hesab edirlər ki, su ehtiyatlarının azalması kənd təsərrüfatına da ciddi təsir göstərə bilər. Məhsuldarlığın aşağı düşməsi ərzaq qiymətlərinin artmasına, iqtisadi çətinliklərin dərinləşməsinə və sosial problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər.
Bu səbəbdən mütəxəssislər təbiətin qorunmasını, su ehtiyatlarından qənaətlə istifadə olunmasını və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsini vacib hesab edirlər. Çünki su ehtiyatlarının qorunması yalnız bugünkü deyil, gələcək nəsillərin də təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.
Qeyd: Yazı “Rəvan” Gəncliyə Dəstək İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Gənclər arasında sudan qənaətlə istifadənin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
