Arktikada geosiyasi və iqtisadi rəqabətin güclənməsi ABŞ və Avropa İttifaqı arasında fikir ayrılıqlarını da dərinləşdirir. Vaşinqton və Brüssel NATO çərçivəsində müttəfiq olaraq qalsalar da, Qrenlandiya, yeni ticarət marşrutları, enerji və strateji xammal ehtiyatlarına çıxış məsələlərində maraqları getdikcə daha çox toqquşur.
Vətəninfo.az xəbər verir ki, Rusiyanın “Vzglyad” nəşrində dərc olunan təhlildə bildirilir ki, son dövrdə Aİ-nin Arktika siyasətində ciddi dəyişiklik müşahidə olunur. Əvvəllər əsasən iqlim, ekologiya və yerli xalqların hüquqlarının qorunmasına yönələn yanaşma tədricən təhlükəsizlik və hərbi imkanların gücləndirilməsi istiqamətinə keçir.
Sentyabr ayında Finlandiyanın Laplandiya bölgəsində keçirilən Arktika toplantısı bu dəyişikliklərin göstəricilərindən biri kimi təqdim olunur. Tədbirdə Aİ ölkələri və Avropa institutlarının nümayəndələri Arktikadakı təhlükəsizlik məsələlərini, hərbi mobilliyi, peyk müşahidəsini və sərhədyanı infrastrukturu müzakirə ediblər.
Təhlilə görə, Aİ-nin Arktikadakı əsas problemi regionda məhdud fiziki və hərbi imkanlara malik olmasıdır. Brexitdən sonra Avropa İttifaqının Şimal Buzlu Okeanında birbaşa suveren ərazisi qalmayıb. Norveç və İslandiya Aİ üzvü deyil, Qrenlandiya isə Danimarkanın muxtar ərazisidir. Finlandiya və İsveçin isə okeana birbaşa çıxışı yoxdur.
Bununla yanaşı, Aİ-nin vahid buzqıran donanması da yoxdur. Bu səbəbdən Brüssel Arktikadakı təsirini əsasən iqtisadi, hüquqi və siyasi mexanizmlər vasitəsilə artırmağa çalışır.
ABŞ Arktikadakı mövqeyini gücləndirir
ABŞ isə bölgədə hərbi və texnoloji imkanlarını genişləndirməyə davam edir. Vaşinqton Alyaskada müasir döyüş təyyarələri, radar sistemləri və hərbi infrastruktura malikdir. ABŞ və Kanada həmçinin Şimali Amerikanın hava və raketdən müdafiə sistemlərinin modernləşdirilməsi çərçivəsində Arktikada yeni radar imkanlarının yaradılmasına diqqət ayırırlar.
Vaşinqtonun digər prioriteti buzqıran donanmasının genişləndirilməsidir. ABŞ uzun illərdir Rusiyanın bu sahədə üstünlüyünü azaltmağa çalışır. Eyni zamanda Alyaskanın şimalında yeni hərbi və logistika infrastrukturunun yaradılması planlaşdırılır.
Qrenlandiya məsələsi isə ABŞ ilə Avropa arasındakı ziddiyyətlərin ən həssas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Adanın coğrafi mövqeyi, nadir torpaq elementləri və digər strateji resursları onun geosiyasi əhəmiyyətini artırır.
Qrenlandiya uğrunda rəqabət
Təhlildə ABŞ-ın Qrenlandiyanın müdafiəsində rolunu genişləndirməsi və adadakı hərbi infrastrukturun inkişaf etdirilməsi Vaşinqtonun Arktikadakı uzunmüddətli strategiyasının mühüm hissəsi kimi qiymətləndirilir.
Avropa ölkələri isə Qrenlandiya məsələsində ABŞ-ın artan təsirindən narahatdır. Bununla yanaşı, Kanada ilə Aİ arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi də Arktikada Avropanın mövqelərini möhkəmləndirmək cəhdi kimi təqdim olunur.
Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula fon der Leyenin Kanadanın Aİ ilə daha sıx əməkdaşlığa cəlb edilməsi barədə təklifi də bu kontekstdə diqqət çəkir. Kanada həm Arktikada geniş ərazilərə, həm də mühüm təbii ehtiyatlara malikdir.
NATO müttəfiqləri arasında geoiqtisadi rəqabət
ABŞ və Aİ arasında Arktikada hərbi qarşıdurma olmasa da, regionda geoiqtisadi rəqabətin gücləndiyi bildirilir. Söhbət yeni dəniz marşrutlarına, limanlara, enerji layihələrinə, nadir torpaq elementlərinə və digər strateji resurslara çıxışdan gedir.
Şimal-Qərb Keçidi və Şimal Dəniz Yolu kimi marşrutların gələcəkdə daha böyük iqtisadi və strateji əhəmiyyət qazanacağı gözlənilir. Bu isə Arktikadakı dövlətlərin maraqlarının daha da kəskin toqquşmasına səbəb ola bilər.
Aİ üçün vəziyyəti mürəkkəbləşdirən əsas amillərdən biri də təhlükəsizlik baxımından ABŞ-dan asılılığıdır. Vaşinqtonun Avropa ilə ticarət və təhlükəsizlik məsələlərində daha sərt mövqe tutması Brüsselin Arktikada müstəqil siyasət yürütmək imkanlarını məhdudlaşdıra bilər.
Rusiya və Çin üçün yeni imkanlar
ABŞ və Avropa arasında fikir ayrılıqlarının dərinləşməsi Arktikanın digər əsas oyunçuları — Rusiya və Çin üçün də mühüm nəticələr yarada bilər.
Rusiya Şimal Dəniz Yolunun inkişafını uzunmüddətli strateji prioritetlərindən biri hesab edir. Moskvanın bu istiqamətdə əsas üstünlüklərindən biri böyük nüvə buzqıran donanmasına malik olmasıdır.
Çin isə Arktikada iqtisadi iştirakını “Buz İpək Yolu” konsepsiyası çərçivəsində genişləndirməyə çalışır. Pekin xüsusilə Rusiyanın enerji və LNG layihələrinə investisiya yatırmaqla bölgədə iqtisadi mövqelərini gücləndirir.
Beləliklə, Arktika tədricən yalnız iqlim və ekologiya məsələlərinin müzakirə edildiyi region olmaqdan çıxaraq təhlükəsizlik, enerji, nəqliyyat və strateji resurslar uğrunda rəqabətin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilir. ABŞ və Avropa İttifaqı NATO çərçivəsində müttəfiq olaraq qalmasına baxmayaraq, Arktikadakı maraq fərqlərinin gələcəkdə transatlantik münasibətlər üçün mühüm sınağa çevrilməsi mümkündür.
