Yaxın Şərqdə gedən proseslərə nəzər saldıqda diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri Yəməndə fəaliyyət göstərən husilərin son illərdə regional və qlobal təhlükəsizlik gündəminin əsas aktorlarından birinə çevrilməsidir. Bir vaxtlar əsasən Yəmənin daxili siyasi mübarizəsi çərçivəsində tanınan “Ənsar Allah” hərəkatı bu gün Qırmızı dənizdə beynəlxalq gəmiçiliyə təsir göstərən, ABŞ və İsraillə qarşıdurmaya girən və İranla strateji əlaqələri olan hərbi-siyasi qüvvə kimi çıxış edir.
Husilərin yüksəlişi təsadüfi proses deyil. Bu, Yəməndə uzun illər davam edən siyasi böhran, ölkədəki sosial-iqtisadi problemlər, regional güclər arasında rəqabət və İranın Yaxın Şərqdə yaratdığı müttəfiq şəbəkəsinin genişlənməsi ilə birbaşa bağlıdır.
Husilər əsasən Yəmənin şimalında yaşayan zeydilərin siyasi-dini hərəkatından formalaşıb. Hərəkatın əsası 1990-cı illərdə qoyulsa da, onun silahlı qüvvə kimi ön plana çıxması 2000-ci illərdə baş verib.
Hərəkat adını onun əsas liderlərindən biri olan Hüseyn Bədrəddin əl-Husidən götürüb. Sonrakı mərhələdə təşkilat “Ənsar Allah” adlandırılıb.
Husilərin ilkin fəaliyyətinin əsas istiqamətləri Yəməndə zeydilərin siyasi və dini maraqlarının müdafiəsi, ABŞ və İsrail siyasətinə qarşı çıxmaq və ölkənin siyasi hakimiyyət sisteminə etiraz idi.
Lakin proses zamanla dəyişdi. 2014-cü ildə husilər paytaxt Sənanı ələ keçirdilər. Bu hadisə Yəmənin siyasi böhranını açıq silahlı qarşıdurmaya çevirdi və ölkədə vətəndaş müharibəsinin yeni mərhələsinə səbəb oldu.
Beləliklə, husilər tədricən sadəcə müxalif siyasi-dini qrup olmaqdan çıxaraq Yəmənin böyük hissəsinə nəzarət edən hərbi-siyasi qüvvəyə çevrildilər.
İran faktoru: Husilər Tehranın proksisidir?
Husilər haqqında müzakirələrin mərkəzində İran dayanır.
İran uzun müddətdir “Ənsar Allah” hərəkatının əsas xarici dəstəkçisi hesab olunur. Müxtəlif beynəlxalq araşdırmalar və BMT hesabatlarında husilərin İran mənşəli və ya İran texnologiyasına uyğun silah sistemləri əldə etdiyi, raket və PUA imkanlarının inkişafında Tehranın dəstəyindən istifadə etdiyi bildirilir.
İranın dəstəyi yalnız silah tədarükü ilə məhdudlaşmır. Buraya hərbi təlim, texniki yardım, kəşfiyyat imkanları və raket-PUA texnologiyalarının ötürülməsi də daxildir.
Bu baxımdan husilərin son illərdə əldə etdiyi hərbi imkanları yalnız Yəmənin daxili resursları ilə izah etmək çətindir.
Lakin burada mühüm məqam var.
Husiləri tamamilə İranın idarə etdiyi mexaniki “proksi qüvvə” kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Husilər öz siyasi və hərbi qərarlarını qəbul edən, Yəməndə ayrıca maraqları olan aktordur.
İranla husilər arasında dini fərqlər də mövcuddur. İran əsasən onikilər şiəliyinə, husilər isə zeydiliyə bağlıdır.
Bu səbəbdən onların münasibətini daha çox strateji maraqların üst-üstə düşməsi kimi qiymətləndirmək mümkündür.
Başqa sözlə, Tehran husilərin hərbi imkanlarını gücləndirir, husilər isə İranın regional təsir imkanlarını genişləndirirlər.
İran üçün Yəmən niyə strateji əhəmiyyət daşıyır?
İranın husilərə münasibətini anlamaq üçün Yəmənin coğrafi mövqeyinə diqqət yetirmək lazımdır.
Yəmən Bab əl-Məndəb boğazının yanında yerləşir. Bu boğaz Qırmızı dənizi Ədən körfəzi ilə birləşdirir və Süveyş kanalı vasitəsilə Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsas dəniz ticarəti marşrutunun mühüm hissəsidir.
Bu coğrafiya husilərə böyük strateji üstünlük verir.
Sadə şəkildə desək:
Yəmən – Bab əl-Məndəb -Qırmızı dəniz – Süveyş kanalı – Aralıq dənizi – Avropa
Bu marşrutun təhlükəsizliyinin pozulması yalnız region ölkələrinə deyil, dünya ticarətinə də təsir göstərir.
Məhz buna görə husilərin imkanlarının artması İran üçün ciddi geosiyasi əhəmiyyət daşıyır.
Tehran öz ərazisindən uzaqda yerləşən bir müttəfiq qüvvə vasitəsilə dünyanın ən mühüm dəniz nəqliyyatı marşrutlarından birinə təsir imkanına sahib olur.
Husilər və İsrail-HƏMAS müharibəsi
2023-cü ilin oktyabrında İsrail-HƏMAS müharibəsinin başlamasından sonra husilərin fəaliyyətində yeni mərhələ başladı.
Husilər Fələstin məsələsini öz fəaliyyətlərinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdilər və İsrailə qarşı çıxış etdiklərini açıqladılar.
Bunun ardınca Qırmızı dənizdə İsraillə əlaqəli olduğunu iddia etdikləri kommersiya gəmilərinə hücumlar həyata keçirməyə başladılar.
Lakin hadisələr tezliklə daha geniş miqyas aldı.
Hücumların intensivləşməsi beynəlxalq gəmiçilik şirkətlərini Qırmızı dəniz marşrutundan uzaqlaşmağa məcbur etdi. Bir sıra şirkətlər gəmilərini Afrikanın cənubundan, Ümid burnu ətrafından keçirməyə başladılar.
Bu isə marşrutun uzunluğunu, yanacaq sərfiyyatını, sığorta və logistika xərclərini artırdı.
Beləliklə, Yəməndəki silahlı qarşıdurma artıq qlobal iqtisadiyyatın bir hissəsinə çevrildi.
Bab əl-Məndəb niyə bu qədər vacibdir?
Bab əl-Məndəb boğazının əhəmiyyətini yalnız hərbi baxımdan qiymətləndirmək doğru olmaz.
Bu ərazi həm də enerji və ticarət təhlükəsizliyinin əsas nöqtələrindən biridir.
Avropa və Asiya arasında daşınan çoxsaylı yüklər, enerji resursları və digər məhsullar Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı vasitəsilə hərəkət edir.
Əgər bu marşrut riskli hesab olunursa, gəmiçilik şirkətləri alternativ marşrut seçməli olur.
Alternativ isə daha uzun məsafə deməkdir.
Daha uzun məsafə isə:
– daha çox yanacaq;
– daha yüksək sığorta xərcləri;
– daha uzun çatdırılma müddəti;
– daha böyük logistika xərcləri
deməkdir.
Nəticədə Yəməndəki hərbi-siyasi proses Avropada və Asiyada istehlak bazarlarına qədər təsir göstərə bilir.
Husilərin hərbi potensialı necə dəyişdi?
Husilərin ən böyük transformasiyası hərbi sahədə baş verib.
Onların arsenalında müxtəlif tip ballistik raketlər, qanadlı raketlər, gəmiəleyhinə raketlər və PUA-ların olduğu bildirilir.
Bu silah sistemlərinin bir hissəsinin İran texnologiyası ilə əlaqəli olduğu barədə ABŞ və digər Qərb dövlətlərinin məlumatları, eləcə də BMT ekspertlərinin hesabatları mövcuddur.
Bu vəziyyət husiləri Yəmən daxilində fəaliyyət göstərən silahlı qrupdan daha geniş imkanlara malik regional hərbi aktora çevirib.
Xüsusilə PUA və raket texnologiyası onların asimmetrik müharibə imkanlarını artırır.
Onlar nəhəng hərbi büdcələrə malik ABŞ və İsrail kimi dövlətlərlə klassik ordu qarşıdurmasına girmədən uzaq məsafədən zərbələr endirməyə çalışırlar.
Bu, müasir Yaxın Şərq müharibələrinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir.
İranın “Müqavimət oxu”nda husilərin yeri
Husiləri İranın Yaxın Şərq strategiyasından ayrı təsəvvür etmək çətindir.
Tehranın regional siyasətində müxtəlif ölkələrdəki silahlı və siyasi müttəfiqlərlə əlaqələr mühüm rol oynayır.
Bu çərçivədə:
İran — strateji mərkəz
Hizbullah — Livan
Husilər — Yəmən
İraq və Suriyadakı İranmeyilli silahlı qruplar — digər istiqamətlər
kimi bir şəbəkədən danışmaq mümkündür.
Bu qrupların hamısının eyni komandanlıq altında fəaliyyət göstərdiyini söyləmək düzgün olmaz. Onların öz maraqları və yerli siyasi gündəlikləri var.
Lakin İranın onlara silah, maliyyə, texnologiya, təlim və siyasi dəstək verməsi Tehranın regiondakı təsir imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Hizbullahın rolu
İranla yanaşı, Livandakı Hizbullahın da husilərlə əlaqələri xüsusi diqqət çəkir.
Müxtəlif mənbələr husilərin hərbi hazırlığında və raket imkanlarının inkişafında Hizbullahın təcrübəsindən istifadə edildiyini bildirir.
Bu münasibət İranın regional strategiyasının başqa bir xüsusiyyətini ortaya qoyur: müxtəlif silahlı qruplar bir-birindən hərbi təcrübə və texnologiya baxımından yararlana bilirlər.
Beləliklə, Yəməndə formalaşmış hərbi təcrübə Livan və İraq kimi digər cəbhələrdəki təcrübə ilə birləşə bilir.
Səudiyyə Ərəbistanı ilə qarşıdurma
Husilərin güclənməsi Səudiyyə Ərəbistanı üçün də ciddi təhlükəsizlik problemi yaradıb.
Riyad uzun müddət Yəməndə husilərə qarşı mübarizə aparan koalisiyanın əsas qüvvələrindən biri olub.
Səudiyyə Ərəbistanının narahatlığının əsas səbəblərindən biri husilərin ölkənin cənub sərhədlərinə yaxın ərazidə möhkəmlənməsidir.
Burada İran-Səudiyyə rəqabəti də özünü göstərir.
Tehran üçün husilərin güclənməsi Səudiyyə Ərəbistanına qarşı əlavə təzyiq mexanizmi yaradır.
Riyad üçün isə Yəməndə İranla əlaqəli silahlı qüvvənin möhkəmlənməsi milli təhlükəsizlik məsələsidir.
Bu səbəbdən Yəmən müharibəsi uzun müddət İran-Səudiyyə geosiyasi rəqabətinin dolayı cəbhələrindən biri kimi qiymətləndirilib.
ABŞ niyə husiləri əsas təhlükələrdən biri hesab edir?
ABŞ üçün əsas problem husilərin ideologiyasından daha çox onların beynəlxalq gəmiçiliyə təsir imkanlarıdır.
Vaşinqton hesab edir ki, Qırmızı dənizdə kommersiya gəmilərinə hücumların qarşısı alınmasa, dünya ticarət sisteminin mühüm marşrutlarından biri uzunmüddətli təhlükə altında qala bilər.
Buna görə ABŞ və müttəfiqləri Qırmızı dənizdə hərbi-dəniz qüvvələrinin mövcudluğunu artırıb və husilərin hərbi obyektlərinə qarşı zərbələr endirib.
Bu isə qarşıdurmanı yeni mərhələyə keçirib.
Əvvəllər əsasən Yəmən daxilində gedən müharibə artıq:
Yəmən → Qırmızı dəniz → İsrail → İran → ABŞ
zəncirinə çevrilib.
Bu zəncirin istənilən halqasında gərginliyin artması digərlərinə təsir göstərir.
Husilər İran üçün niyə əlverişli tərəfdaşdır?
Husilərin İran üçün əsas üstünlüyü onların coğrafi mövqeyidir.
İran Fars körfəzinin qarşı tərəfində yerləşsə də, husilər Qırmızı dəniz və Bab əl-Məndəb istiqamətində fəaliyyət göstərirlər.
Beləliklə, Tehran Yaxın Şərqin iki mühüm dəniz məkanına — Fars körfəzi və Qırmızı dəniz istiqamətlərinə təsir imkanına malik olur.
Bu, İranın regional çəkisini artıran mühüm amildir.
Husilər həmçinin ABŞ üçün yeni hərbi və siyasi problem yaradırlar.
Vaşinqton bir tərəfdən İsrailin təhlükəsizliyini təmin etməyə, digər tərəfdən isə Qırmızı dənizdə beynəlxalq gəmiçiliyi qorumağa çalışır.
İran isə öz rəqiblərinin hərbi və maliyyə resurslarını müxtəlif istiqamətlərə bölməyə nail olur.
Əsas sual: Husilər müstəqildirlər, yoxsa İranın proksisidir?
Bu sualın birmənalı cavabı yoxdur.
Bir tərəfdən İranın hərbi və texnoloji dəstəyi husilərin gücünün artmasında mühüm rol oynayıb.
Digər tərəfdən, husilər Yəməndə öz siyasi hakimiyyətlərini qorumağa, ərazi nəzarətini genişləndirməyə və ölkənin gələcək siyasi sistemində əsas aktor olaraq qalmağa çalışırlar.
Ona görə husiləri “İranın əlindəki alət” kimi təqdim etmək onların real siyasi çəkisini kiçiltmək, “İrandan tamamilə müstəqil qüvvə” kimi təqdim etmək isə İran faktorunu nəzərdən qaçırmaq olardı.
Daha real yanaşma budur:
Husilər İranın hərbi və strateji dəstəyindən istifadə edən, lakin öz siyasi gündəliyinə malik regional hərbi-siyasi aktordur.
Qarşıdakı dövrdə nə baş verə bilər?
Husilər ətrafında formalaşan vəziyyətin gələcəyi bir neçə əsas amildən asılıdır.
Birinci amil İran-ABŞ münasibətləridir. Tehranla Vaşinqton arasında gərginlik artarsa, husilərin strateji əhəmiyyəti daha da yüksələ bilər.
İkinci amil İsrail-Fələstin münaqişəsidir. Qəzza və İsrail ətrafında yeni eskalasiya baş verərsə, husilərin Qırmızı dənizdə fəaliyyətinin yenidən intensivləşməsi mümkündür.
Üçüncü amil Yəmənin daxili siyasi gələcəyidir. Husilərlə digər Yəmən siyasi və hərbi qüvvələri arasında davamlı siyasi razılaşma əldə olunmasa, ölkədə parçalanma riski qalacaq.
Dördüncü amil isə Qırmızı dənizdə beynəlxalq hərbi mövcudluqdur. ABŞ və müttəfiqlərinin bölgədəki hərbi qüvvələrinin artması husilərlə birbaşa qarşıdurma riskini yüksəldə bilər.
Nəticə
Husilərin yüksəlişi Yaxın Şərqdə baş verən proseslərin daha böyük mənzərəsinin bir hissəsidir.
Bu hərəkatı yalnız Yəməndəki vətəndaş müharibəsi çərçivəsində qiymətləndirmək artıq mümkün deyil. Husilər İranın regional təsir strategiyasının mühüm elementlərindən birinə çevrilib, eyni zamanda Qırmızı dənizdə beynəlxalq gəmiçiliyə təsir göstərə biləcək müstəqil hərbi-siyasi aktor kimi çıxış edirlər.
Onların əsas strateji üstünlüyü isə coğrafiyadır.
Yəmən və Bab əl-Məndəb boğazı husilərə hərbi güclərindən qat-qat böyük geosiyasi təsir imkanı verir.
Bu səbəbdən Yəməndə atılan bir raketin və ya PUA-nın təsiri bəzən Sənadan minlərlə kilometr uzaqda — Süveyş kanalında, Aralıq dənizində, Avropa limanlarında və hətta dünya logistika bazarında hiss oluna bilər.
Əslində, husilərin hekayəsi bir daha göstərir ki, müasir geosiyasətdə əraziyə nəzarət qədər strateji coğrafi mövqeyə nəzarət və asimmetrik hərbi imkanlar da böyük güc mənbəyidir.
Husilər bu baxımdan artıq sadəcə Yəmənin problemi deyil. Onlar İranın regional strategiyası, İsrail-Fələstin münaqişəsi, ABŞ-İran qarşıdurması və dünya ticarətinin təhlükəsizliyinin kəsişdiyi nöqtədə dayanan aktora çevriliblər.
Qoşqar Salmanlı
